Қазақстан 2026 жылдан бастап салық ережелерін өзгертті: ҚҚС-тың базалық мөлшерлемесі 16%-ға көтерілді, міндетті тіркеу шегі төмендеді, ал банк қызметінің бір бөлігі мен ойын бизнесі үшін корпоративтік табыс салығы 25% болып белгіленді. Осы өзгерістер аясында инвесторларға берілетін жеңілдіктердің тиімділігі де маңызды: олардың пайдасын Қазақстан экономикасы көре ме, әлде қосымша салық өзге елдің бюджетіне түсе ме?
Бұл сұраққа жауап беру үшін жеңілдіктің көлемін ғана есептеу жеткіліксіз. Инвестордың қай халықаралық топқа кіретіні, сол топтың басқа елдерде қандай салық төлейтіні және оған жаһандық ең төменгі салық ережелері қолданылатыны ескерілуі керек.
Еуропаның тәжірибесі мәселенің тағы бір қырын көрсетеді. Пайданы салығы төмен елдерге көшіру мүмкіндігі шектелген сайын, компаниялардың өндіріс пен инвестицияны орналастыру шешімдерінде мемлекеттер арасындағы салық айырмасының маңызы артуы мүмкін.
Пайданы басқа елге көшіру инвестицияға қалай әсер етеді?
Трансұлттық компания өндірісті бір мемлекетте жүргізіп, пайданың бір бөлігін салық мөлшерлемесі төмен басқа елде көрсете алады. Мұндай мүмкіндік сақталса, өндіріс орналасқан елдегі жоғары салық жүктемесін топ ішіндегі салықтық жоспарлау арқылы ішінара азайтуға болады. Сондықтан зауыт салатын орынды таңдағанда нарыққа жақындық, логистика, мамандардың біліктілігі мен инфрақұрылым сияқты факторлар басым болуы мүмкін.
Пайданы көшіру мүмкіндігі шектелгенде жағдай өзгереді. Компания салықты өндіріс орналасқан елде көбірек төлейтін болса, сол елдегі мөлшерлеме инвестициялық шешімге күштірек әсер етуі ықтимал.
Bruegel талдауында осы қайшылық қарастырылады: салықтан жалтаруға қарсы шаралар бюджет кірісін қорғағанымен, инвестицияның салық айырмасына сезімталдығын күшейтуі мүмкін. Пайданы көшіруді шектеу өндіріс пен жұмыс орындарының елде қалуына өздігінен кепілдік бермейді. Ол инвестиция үшін бәсекенің шарттарын өзгертеді.
Еуроодақ неге ортақ салық ережелеріне көшті?
Еуроодақтың бірыңғай нарығында компаниялар капиталын еркін орналастыра алады, ал корпоративтік салық ережелері елдер арасында ерекшеленеді. Бұл айырмашылықтар бизнеске қолайлы жағдай таңдауға мүмкіндік береді, бірақ мемлекеттердің салық базасы үшін бәсекесін де күшейтеді.
Пайда салығы жоғары елден төмен салықты юрисдикцияға ауысқанда, экономикалық қызмет жүргізілген мемлекет бюджет кірісінің бір бөлігін жоғалтады. Ал пайданы қабылдайтын ел қосымша түсім алады. Осындай жағдайда барлық елдің корпоративтік салық мөлшерлемесін бірдей етуге келісуі қиын. Олардың бюджет мүддесі мен инвестиция тарту тәсілі әртүрлі.
Сондықтан Еуроодақ салық мөлшерлемелерін толық теңестіруден бұрын ортақ қорғаныс тетіктеріне басымдық берді. Олардың қатарына пайыздық шығыстарды шегеруді шектеу, салық ережелерін теріс пайдалануға қарсы талаптар, бақылаудағы шетелдік компанияларға қатысты нормалар және салық ақпаратын алмасу жатады.
Бұл тәсіл елдердің өз мөлшерлемесін белгілеу мүмкіндігін сақтай отырып, пайданы жасанды түрде басқа юрисдикцияға көшіруді қиындатуға бағытталған. Алайда ортақ ережелердің географиялық шегі бар. Егер үйлестіру тек бір экономикалық бірлестік ішінде жүргізілсе, компаниялар пайданы сол бірлестіктен тыс елдерге көшіру жолдарын іздеуі мүмкін. Демек, ішкі ережелердің тиімділігі сыртқы серіктестердің салық саясатымен де байланысты.
Жаһандық ең төменгі салық кімдерге қолданылады?
Жаһандық ең төменгі салық осы халықаралық айырмашылықтардың бір бөлігін азайтуға арналған. OECD/G20 аясындағы Pillar Two ережелері ірі трансұлттық топтардың пайдасына қатысты 15% ең төменгі тиімді салық мөлшерлемесін көздейді.
Ережелер, жалпы алғанда, шоғырландырылған жылдық түсімі кемінде 750 млн еуро болатын және белгіленген өзге талаптарға сай келетін халықаралық топтарға қолданылады. Бұл барлық инвесторға немесе Қазақстандағы әр кәсіпорынға арналған бірыңғай салық емес. OECD түсіндірмесі.
Егер қамтылатын топтың белгілі бір елдегі тиімді салық мөлшерлемесі 15%-дан төмен болса, қосымша салық міндеттемесі туындауы мүмкін. Оның есебінде заңда көрсетілген мөлшерлемемен қатар нақты салық жүктемесі, есептеу ерекшеліктері мен алып тастаулар ескеріледі.
Қосымша салықты қай мемлекет жинайтыны да маңызды. Жергілікті талаптарға сай ішкі қосымша салық тетігі қолданылса, түсімді пайда қалыптасқан елдің өзі жинай алады. Мұндай тетік болмаған жағдайда, тиісті халықаралық ережелерге сәйкес оны бас компания орналасқан немесе басқа юрисдикция жинауы мүмкін. OECD: жаһандық ең төменгі салықтың жұмыс істеу тәртібі.
Сондықтан салық жеңілдігінің инвесторға беретін нақты пайдасы оның Қазақстандағы мөлшерлемесіне ғана тәуелді емес.
Қазақстанда 2026 жылдан бастап не өзгерді?
Қазақстанның жаңа Салық кодексі 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізілді. Инвестиция мен бизнестің шығынына әсер ететін негізгі өзгерістердің қатарында мыналар бар:
- ҚҚС-тың базалық мөлшерлемесі 12%-дан 16%-ға көтерілді. Жекелеген тауарлар мен қызметтер үшін төмендетілген мөлшерлемелер және босатулар сақталған.
- ҚҚС бойынша міндетті тіркеу шегі 20 мың АЕК-тен 10 мың АЕК-ке төмендеді.
- Банк қызметі үшін КТС мөлшерлемесі 25% болып белгіленді, бірақ кәсіпкерлік субъектілерін кредиттеуге қатысты ерекшелік бар.
- Ойын бизнесі үшін КТС мөлшерлемесі 25% болып белгіленді.
Бұл өзгерістер Ұлттық экономика министрлігінің хабарламасында, ҚҚС әкімшілендіру жөніндегі ресми түсіндірмеде және КТС туралы түсіндірмеде көрсетілген.
ҚҚС бойынша тіркеу шегін төмендетудің ресми мақсаттарының бірі — бизнесті жасанды бөлшектеудің алдын алу. Дегенмен ҚҚС өзгерістерін трансұлттық топтардың пайдасына қолданылатын жаһандық ең төменгі салықпен тікелей теңестіруге болмайды. Олардың салық базасы мен жұмыс істеу тәртібі бөлек.
Қазақстан үшін ортақ мәселе — салық ережелері өзгергенде инвестициялық ынталандырулардың тиімділігін қайта бағалау. Еуропада байқалған әсерді Қазақстанға өзгеріссіз көшіру үшін жергілікті деректер жеткіліксіз.
Салық жеңілдігінің пайдасы өзге елге қалай кетуі мүмкін?
Қазақстандағы жобаға корпоративтік табыс салығы бойынша жеңілдік берілді делік. Соның нәтижесінде халықаралық топтың Қазақстандағы тиімді салық мөлшерлемесі жаһандық ең төменгі деңгейден төмендеуі мүмкін. Егер бұл топ Pillar Two талаптарына сай келсе және оған қосымша салық жинау ережелері қолданылса, Қазақстанда үнемделген салықтың бір бөлігі басқа юрисдикцияда төленуі ықтимал.
Мұндай жағдайда Қазақстан жеңілдік беру арқылы бюджет түсімінің бір бөлігінен бас тартады, ал инвестордың топ деңгейіндегі салық үнемі күткенінен аз болуы мүмкін.
Жеңілдік Қазақстанда беріледі, бірақ соған байланысты туындайтын қосымша салықты басқа мемлекет жинауы ықтимал.
Бұл нәтиже әр жоба үшін автоматты түрде туындамайды. Ол халықаралық топтың құрылымына, тиімді салық мөлшерлемесіне, қолданылатын ережелерге, алып тастаулар мен жеңілдіктің түріне байланысты. Сондықтан «салықты азайтсақ, инвестор дәл сонша үнемдейді» деген есеп ірі халықаралық топтар үшін әрдайым дұрыс бола бермейді.
Қазақстан инвестициялық жеңілдіктерді қалай бағалауы керек?
Салық жеңілдігінің құнын мемлекет жоғалтатын түсіммен ғана өлшеу жеткіліксіз. Оның орнына ел қандай нәтиже алатынын да бағалау қажет: жаңа өндіріс, тұрақты жұмыс орындары, технология, экспорт немесе жергілікті жеткізушілерге тапсырыс.
Ірі халықаралық инвесторға жеңілдік ұсынарда бірнеше сұраққа жауап керек:
- Инвестор кіретін топқа жаһандық ең төменгі салық ережелері қолданыла ма?
- Жеңілдік оның Қазақстандағы тиімді салық мөлшерлемесін қалай өзгертеді?
- Қосымша салық туындаса, оны қай мемлекет жинайды?
- Жеңілдік жаңа инвестиция әкеле ме, әлде онсыз да жүзеге асатын жобаның салық жүктемесін ғана азайта ма?
- Қазақстан бюджетінің шығыны жұмыспен қамту, технология және қосымша экономикалық белсенділік арқылы өтеле ме?
Осы сұрақтар салық саясатын инвестициялық саясатпен байланыстырады. Төмен мөлшерлеме маңызды болуы мүмкін, бірақ инвестор үшін инфрақұрылым, энергиямен қамту, логистика, кадрлар және ережелердің тұрақтылығы да шешуші рөл атқарады.
Жаһандық ең төменгі салық жағдайында ынталандырудың нысаны да маңызды. Әртүрлі жеңілдіктердің халықаралық салық есебіндегі әсері бірдей болмауы мүмкін. Сондықтан олардың тиімділігін әр тетік пен жоба бойынша жеке бағалау қажет.
Жеңілдіктің тиімділігі оның нақты нәтижесімен өлшенеді
Қазақстандағы салық жеңілдіктері инвестиция тартуға көмектесе алады. Бірақ ірі халықаралық топтарға берілетін преференцияларды олардың басқа елдердегі салық міндеттемелерінен бөлек қарастыру жеткіліксіз. Негізгі сұрақ — мемлекет қанша жеңілдік бергені ғана емес, сол жеңілдіктің нәтижесінде елге қанша қосымша инвестиция, жұмыс орны және технология келгені.
Егер Қазақстанда азайтылған салық басқа елде қосымша өндірілсе, жеңілдіктің инвестор үшін тартымдылығы төмендеуі мүмкін. Ал Қазақстан бюджеті күткен экономикалық нәтижеге қол жеткізбеуі ықтимал.
Салық жеңілдігін ұсынар алдында оның нақты пайдасын кім алатынын анықтау қажет. Сонда инвестиция тартуға жұмсалған бюджет ресурсының Қазақстан экономикасына қандай қайтарым беретінін бағалауға болады.
Сұлтан Валиханов, EconomyKZ зерттеу тобы, арнайы EconomyKZ.org үшін
