Абай облысының 12 аумағы, оның ішінде облыстық маңызы бар екі қала мен он аудан бойынша нақтыланған жылдық кіріс жоспары 123 106,3 млн теңге болды.
2026 жылғы 1 тамызда жергілікті бюджет кірістері 61 336,5 млн теңгеге жетіп, жылдық жоспардың 49,8%-ын құрады. Есепті кезеңге белгіленген түсімдер жоспары 97,9%-ға орындалды.
2026 жылғы 1 шілдедегі көрсеткішпен салыстырғанда аумақтардың салық түсімдері 5 602,2 млн теңгеге, немесе 10,8%-ға өсті. Бір ай бұрын олардың көлемі 51 858,3 млн теңге болған.
Жергілікті бюджет кірістерінің құрылымы үш негізгі бөліктен тұрады:
- салық түсімдері — 57 460,5 млн теңге, немесе барлық кірістің 93,7%-ы;
- негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер — 3 041,8 млн теңге, немесе 5,0%;
- салықтық емес түсімдер — 834,2 млн теңге, немесе 1,4%.
Осылайша, Абай облысы аумақтарының меншікті кіріс базасы негізінен салық түсімдеріне сүйенеді. Салықтан тыс кіріс көздерінің үлесі төмен деңгейде қалып отыр.
Аумақтық бюджеттерден бөлек, облыстық деңгейде әкімшілендірілетін бюджет бар. Есепті күнде оның меншікті салық түсімдері 21 160,7 млн теңгені, немесе жылдық жоспардың 49,0%-ын құрады. Негізгі бөлігін әлеуметтік салық қамтамасыз етті.
Трансферттерді есептемегенде облыстық бюджеттің меншікті кірістері жылдық жоспардың 47,0%-ына орындалды. Облыстық бюджет көрсеткіштері 12 аумақтың рейтингіне кірмейді және бөлек есептеледі.
Республикалық трансферттердің үлесі 63,2%-ға жетті
2026 жылғы қаңтар-шілдедегі бюджеттің атқарылуы жөніндегі жиынтық есепке сәйкес, Абай облысы республикалық бюджеттен 159 213,5 млн теңге трансферт алды.
Бастапқы файлдарда есепті күнге арналған трансферттердің жоспарлы көрсеткіштері жарияланбаған. Сол себепті олардың жоспарға қатысты орындалу деңгейін бағалау мүмкін емес.
Трансферттерді қоса есептегенде, аумақтар мен облыстық бюджеттің жиынтық кірістері 252 092,4 млн теңгені құрады. Оның 63,2%-ы республикалық трансферттерге тиесілі.
Бұл көрсеткіш облыс бюджетінің республикалық қаржыландыруға тәуелділігі әлі де жоғары екенін көрсетеді.
Салық түсімдерінің 77,1%-ын табыс салығы берді
Аумақтардың салық түсімдері бес негізгі салық тобынан қалыптасты. Ең ірі кіріс көзі — табыс салығы. Оның көлемі 44 273,4 млн теңгеге жетіп, барлық салық түсімінің 77,1%-ын қамтамасыз етті.
Табыс салығының негізгі бөлігін жеке табыс салығы қалыптастырды. Оның көлемі 31 040,7 млн теңге, ал жалпы салық түсімдеріндегі үлесі 54,0% болды.
Корпоративтік табыс салығынан 13 232,7 млн теңге түсті. Бұл салық түсімдерінің 23,0%-ына тең. Корпоративтік табыс салығы бойынша жылдық жоспар 66,1%-ға орындалды.
Мүлік салығы бюджетке 8 608,3 млн теңге әкелді. Жылдық жоспардың орындалуы 57,0%-ды құрады. Бұл барлық салық түсімдері бойынша орташа көрсеткіштен 0,5 пайыздық тармаққа жоғары.
Тауарларға, жұмыстар мен қызметтерге салынатын ішкі салықтар жылдық жоспардың 77,5%-ына орындалды. Бұл негізгі салық топтарының ішіндегі ең жоғары нәтиже.
Семей салық түсімдерінің 59,7%-ын қалыптастырды
Аумақтар арасында салық түсімдерінің көлемі бойынша Семей қаласы үлкен басымдықпен бірінші орында тұр. Қала бюджетіне есепті кезеңде 34 295,3 млн теңге түсті. Бұл Абай облысының 12 аумағы жинаған барлық салықтың 59,7%-ына тең.
Екінші орында Аягөз ауданы орналасқан. Аудан 7 688,4 млн теңге, немесе жалпы түсімнің 13,4%-ын жинады. Үшінші орындағы Жарма ауданының көрсеткіші 3 631,5 млн теңгені, үлесі 6,3%-ды құрады.
Аумақтар бойынша салық түсімдерінің рейтингі
Үздік үш аумақ — Семей, Аягөз және Жарма — облыс аумақтары салық түсімдерінің 79,4%-ын қалыптастырды. Ал алғашқы бес аумақтың жиынтық үлесі 87,1%-ға жетті.
Салық базасы Семейге қатты тәуелді
Облыстық маңызы бар екі қала — Семей мен Курчатов — Абай облысының 12 аумақтық бюджетінің екеуін ғана құрайды. Соған қарамастан, осы екі қалаға орындалған салық түсімдерінің 61,6%-ы тиесілі. Қалған он ауданның жиынтық үлесі 38,4% болды.
Салық түсімдерінің аумақтар арасындағы бөлінісі бойынша Херфиндаль — Хиршман индексі 3 836 тармақты құрады. Бұл салық базасының жоғары деңгейде шоғырланғанын көрсетеді.
Негізгі шоғырлану Семейдің үлесіне байланысты. Қаланың өзі аумақтық бюджеттер салық түсімдерінің 59,7%-ын қалыптастырады. Сол себепті жалпы облыстық көрсеткіштің өзгеруі Семей бюджетінің орындалуына тікелей тәуелді.
Салық түсімдері ең аз алты аумақтың жиынтық үлесі небәрі 10,6%-ды құрады. Бұл облыс аудандарының кіріс мүмкіндіктері арасында елеулі айырмашылық бар екенін аңғартады.
Жылдық жоспар бойынша Мақаншы алда келеді
Жеті айдың қорытындысын бағалау үшін жылдық жоспардың сызықтық орындалу бағдары 58,3% деңгейінде алынды.
Осы өлшем бойынша ең жоғары көрсеткіш Мақаншы ауданында тіркелді. Аудан жылдық жоспардың 64,9%-ын орындады. Одан кейін Абай ауданы — 64,8% және Көкпекті ауданы — 63,8%.
Жылдық жоспарға қатысты ең төмен нәтижелер үш аумақта байқалды:
- Ақсуат ауданы — 38,2%;
- Курчатов қаласы — 45,7%;
- Бесқарағай ауданы — 46,1%.
Аумақтар бойынша салық түсімдерінің жалпы жылдық жоспары 56,5%-ға орындалды. Бұл жеті айға арналған 58,3% сызықтық бағдардан 1,8 пайыздық тармаққа төмен.
Кезең жоспарын орындай алмаған жалғыз аудан
Есепті кезеңнің жиынтық жоспары бойынша Абай ауданы көш бастады. Мұнда жоспар 133,1%-ға орындалды.
Екінші орында Үржар ауданы — 128,8%, үшінші орында Жарма ауданы — 122,6%.
Жалпы алғанда, 12 аумақ бойынша кезең жоспары 106,3%-ға орындалды. Бірақ Бесқарағай ауданы белгіленген межеге жете алмады.
Бесқарағайда кезең жоспарының орындалуы 84,9%-ды, ал жылдық жоспардың орындалуы 46,1%-ды құрады. Бұл кезең жоспары 100%-дан төмен орындалған жалғыз аумақ. Аудан жылдық жоспар бойынша да облыстық орташа деңгейден 10,4 пайыздық тармаққа артта қалып отыр.
Негізгі қорытынды
Абай облысы аумақтарының кіріс базасында салық түсімдері шешуші рөл атқарады. Олардың үлесі 93,7%-ды құрады. Салық түсімдерінің ішінде табыс салығының үлесі 75,8%-дан 77,1%-ға дейін өсті.
Шілде айында салық түсімдері 5,6 млрд теңгеге артты. Осы өсімнің шамамен 4,27 млрд теңгесін жеке табыс салығы қамтамасыз етті.
Салық базасының аумақтық шоғырлануы да күшейді. Семейдің үлесі 59,2%-дан 59,7%-ға, ал Херфиндаль — Хиршман индексі 3 790-нан 3 836 тармаққа өсті. Семей мен Курчатовтың жиынтық үлесі 61,6%-ға жетті.
Сонымен бірге аумақтар мен облыстық бюджеттің барлық кірістерінің 63,2%-ы республикалық трансферттерден қалыптасты. Демек, Абай облысының бюджетінде екі тәуелділік қатар байқалады: меншікті салық базасы Семейде шоғырланған, ал жиынтық кірістің басым бөлігі республикалық бюджеттен түседі.
Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы арнайы EconomyKZ.org үшін
