2023 жылы экономика саласы бойынша Нобель сыйлығы Клаудия Голдинге берілді. Оның зерттеулеріндегі негізгі қорытындының бірі қарапайым: білімі мен мамандығы ұқсас ерлер мен әйелдердің табысы көбіне тұңғыш бала дүниеге келгеннен кейін алшақтай бастайды. Осы кезеңнен кейін әкенің мансабы әдетте бұрынғы бағытымен жалғасады. Ал ананың табысы төмендеп, кәсіби өсуі баяулайды. Кей әйел бұрынғы табыс деңгейіне бірнеше жылдан кейін ғана оралады, енді бірі оған мүлде жете алмайды.
Қазақстан үшін бұл тек гендерлік теңдік мәселесі емес. Бұл — адам капиталының жоғалуы.
Ел мұнайға, инвестицияға және жаңа өндірістерге үміт артады. Бірақ экономиканың сапасы тек қанша кен орны игерілгенімен немесе қанша зауыт ашылғанымен өлшенбейді. Ол білікті адамдардың білімін, тәжірибесін және кәсіби әлеуетін қаншалықты пайдалана алатынымызға да байланысты.
Қазақстан әйелдерді оқытып, маман даярлауға мемлекеттік және отбасылық ресурстар жұмсайды. Кейін сол мамандардың бір бөлігі бала туғаннан кейін еңбек нарығынан ұзақ уақытқа шығып қалады. Бұл шығын перзентханада пайда болмайды. Ол бала күтімі, жұмыс тәртібі, қоғамдық күтулер мен мансаптық үзіліске көзқарас арқылы біртіндеп қалыптасады.
Мәселе әйелдердің білімінде емес
Ұлттық статистика бюросының деректерінде әйелдер арасындағы жұмыссыздық деңгейі ерлерге қарағанда жоғары. Сонымен бірге Қазақстандағы әйелдердің едәуір бөлігінің жоғары білімі бар. Демек, мәселе әйелдердің білімі немесе кәсіби даярлығы жеткіліксіз дегенге келіп тірелмейді. Негізгі кедергі — олардың білімін бала туғаннан кейін еңбек нарығында толық пайдалану қиындайтынында.
Жас ана жұмыс берушінің көзіне кейде тұрақсыз қызметкер болып көрінеді. Ол баласы ауырып қалса жұмыстан сұрануы мүмкін, балабақшаның жұмыс уақытына тәуелді немесе іссапарға жиі шыға алмайды деген болжам алдын ала жасалады. Әкеге қатысты мұндай күдік әлдеқайда сирек туындайды. Бала күтімі де көбіне әйелдің жеке міндеті ретінде қабылданады. Соның салдарынан бір отбасының ішінде төленбейтін еңбектің негізгі бөлігі анаға жүктеледі, ал әкенің ақылы жұмысқа бөлетін уақыты айтарлықтай өзгермеуі мүмкін.
Бала туғаннан кейін әйелдің біліктілігі жоғалмайды. Оны пайдалануға мүмкіндік азаяды. Тұрақсыз жұмыспен қамту, балабақша тапшылығы және ұзақ мерзімді табыс кепілдігінің әлсіздігі бала сүюді әлеуметтік шешіммен қатар экономикалық тәуекелге айналдырады. Отбасы бір сәттік шығынды ғана емес, бірнеше жылға созылуы мүмкін жоғалған табысты да есептеуге мәжбүр.
«Ашкөз жұмыс» аналарды қалай жазалайды
Клаудия Голдин табыстағы алшақтықты тек жұмысқа қабылдау кезіндегі кемсітушілікпен түсіндірмейді. Оның зерттеулері еңбек нарығының құрылымына назар аударады. Жалақысы жоғары көптеген қызмет ұзақ жұмыс уақытын, кеңседе үнемі болуды, кешкі уақытта байланыста отыруды және үздіксіз еңбек өтілін ерекше бағалайды. Голдин мұндай модельді «ашкөз жұмыс» деп сипаттайды.
Мұнда қызметкердің бір сағаттық еңбегі ғана төленбейді. Жұмыс беруші оның кез келген уақытта қолжетімді болғаны үшін де үстеме ақы береді. Осындай талапқа жауап бере алатын қызметкер мансапта жылдам өседі. Ал уақытын бала күтіміне бөлуге мәжбүр адам кәсіби бәсекеде кейін қалады.
Тұңғыш бала дүниеге келгенге дейін ер мен әйелдің табыс траекториясы ұқсас болуы мүмкін. Бірақ бала туғаннан кейін ананың ақылы еңбекке жұмсайтын уақыты қысқарады. Ол икемді, бірақ жалақысы төмен жұмысқа ауысуы немесе қызметтен уақытша кетуі мүмкін. Әкенің табысы мұндай жағдайда төмендемеуі де ықтимал. Кей отбасында ол негізгі табыс табушыға айналып, жұмысқа бұрынғыдан да көп уақыт бөледі. Осылайша отбасының бала күтіміне қатысты шешімі еңбек нарығындағы бұрыннан бар айырмашылықты тереңдетеді.
Мәселе баланың өзінде емес. Мәселе үздіксіз жұмыс істеген адамды марапаттап, мансаптық үзіліс жасаған маманды жазалайтын еңбек моделінде.
Әкелердің құқығы бар, бірақ тәжірибе қалыптаспаған
Қазақстанның Еңбек кодексіне сәйкес, үш жасқа дейінгі бала күтімі демалысын анасы да, әкесі де пайдалана алады. Демалыс ата-ананың таңдауына қарай толық немесе бөліп беріледі. Осы кезеңде қызметкердің жұмыс орны сақталуға тиіс.
Құқықтық мүмкіндік бар. Бірақ оны пайдалану қалыпты қоғамдық тәжірибеге айналған жоқ. Бала күтімі демалысына шыққысы келетін әке әріптестері мен басшылығы мұны түсінбейді деп ойлауы мүмкін. Жұмыс беруші де ер қызметкер демалысты бәрібір алмайды деген болжаммен әрекет етеді. Нәтижесінде заңда бар құқық күнделікті еңбек қатынастарында сирек қолданылады.
Мұнда қоғамдық норма шешуші рөл атқарады. Бірнеше әке бала күтімі демалысын ашық пайдалана бастағанда ғана қалған қызметкерлер де мұндай шешімнің қалыпты екенін көреді. Ал алғашқы қадамды ешкім жасамаса, бәрі өзін ерекше жағдай деп қабылдай береді. Сондықтан әкелерге жай ғана құқық беру жеткіліксіз. Сол құқықты пайдалануға әлеуметтік және экономикалық жағдай қажет.
Швеция мен Исландия тәжірибесі нені көрсетеді
Солтүстік Еуропа елдерінің тәжірибесін Қазақстанға дайын үлгі ретінде көшіру мүмкін емес. Бірақ олардың саясаты маңызды бір қағиданы көрсетеді: бала күтімін ата-аналар арасында бөлу үшін жалпы құқықтан бөлек, нақты ынталандыру қажет. Швецияда ата-аналарға берілетін демалыс күндерінің бір бөлігі әр ата-анаға жеке бекітіледі. Қазір әрқайсысына арналған 90 күнді екінші ата-анаға өткізуге болмайды. Әке өзіне тиесілі күндерді пайдаланбаса, отбасы сол уақыттан айырылады.
Бұл тәсіл ер адамның демалысқа шығуын отбасындағы келіссөздің немесе жұмыс берушінің көңіл күйінің нәтижесі емес, жүйенің қалыпты бөлігіне айналдырады. Соған қарамастан Швецияда да бала күтімі толық тең бөлінбеген. 2025 жылы ерлер пайдаланған ата-ана демалысы күндерінің үлесі 31% болды.
Исландияда да әр ата-анаға жеке, екінші адамға берілмейтін демалыс құқығы қарастырылған. Мұндай модель әкелердің бала күтіміне ертерек араласуына және аналардың еңбек нарығына қайтуына жағдай жасайды. Бірақ бұл елдерде де гендерлік айырмашылық толық жойылған жоқ. Әйелдер мен ерлердің мамандықтар бойынша бөлінуі, еңбекақы айырмасы және үйдегі төленбейтін жұмыстың тең бөлінбеуі әлі сақталады.
Демалыс саясаты мәселенің бір бөлігін шешеді. Нәтиже болуы үшін еңбек нарығының ережелері мен қоғамдық нормалар қатар өзгеруі керек.
Жәрдемақы жоғалған мансаптың орнын толтырмайды
2026 жылы Қазақстанда бірінші, екінші және үшінші бала туған кезде төленетін біржолғы жәрдемақы 38 айлық есептік көрсеткішке тең. Бұл — 164 350 теңге. Төртінші және одан кейінгі балаға 63 АЕК немесе 272 475 теңге төленеді. Бала күтіміне байланысты ай сайынғы мемлекеттік жәрдемақы бала бір жарым жасқа толғанға дейін беріледі. Бұл төлемдер отбасының алғашқы шығындарын азайтады. Бірақ олар жоғары білікті маманның бірнеше жыл еңбек нарығынан шет қалу құнын өтей алмайды.
Экономикалық шығын бір ғана жалақыдан тұрмайды. Оған кәсіби тәжірибенің үзілуі, қызметтік өсудің баяулауы, зейнетақы жарналарының азаюы және болашақ табыстың төмендеуі кіреді. Жұмыс беруші де тәжірибелі маманын жоғалтады. Оның орнына жаңа қызметкер іздеп, оқытуға шығынданады. Мемлекет табыс салығы, әлеуметтік төлемдер және экономикалық белсенділік түрінде түсуі мүмкін кірістен айырылады.
Осы тұрғыдан қарағанда бала күтіміне төленетін жәрдемақы әлеуметтік көмектің көлемі туралы ғана мәселе емес. Негізгі сұрақ — мемлекет пен еңбек нарығы білікті маманның кәсіби байланысын сақтап қала ала ма?
Қазақстан бала туғаны үшін ғана төлем жасап қоймай, ата-ананың еңбек нарығына қайта оралуына жағдай жасауға тиіс.
Қазақстанға қандай шешім қажет
Бір ғана шара мәселені шешпейді. Бірақ бірнеше бағытты қатар өзгертуге болады.
Біріншіден, бала күтімі демалысының белгілі бір бөлігін тек әкеге арнап резервтеу мәселесін талқылау қажет. Мұндай кезеңді екінші ата-анаға өткізу мүмкін болмаса, әкелердің демалысты пайдалану ықтималдығы артады.
Екіншіден, жұмыс берушілер үшін икемді еңбек форматын дамыту керек. Қашықтан жұмыс істеу, толық емес жұмыс күні, икемді кесте және қызметке кезең-кезеңімен оралу тек аналарға арналған жеңілдік болмауға тиіс. Мұндай мүмкіндік барлық қызметкерге ортақ болса, бала тәрбиелеп отырған әйелді бөлек санат ретінде қабылдау азаяды.
Үшіншіден, балабақша мен бөбекжайға қолжетімділік еңбек саясатының бір бөлігі ретінде қаралуы керек. Балабақшадағы орын саны әлеуметтік есептің ғана көрсеткіші емес. Ол ата-ананың жұмысқа оралуына, отбасы табысына және өңірдің инвестициялық тартымдылығына тікелей әсер етеді.
Төртіншіден, жұмыс берушілердің нәтижені кеңседе өткізілген сағатпен өлшеу әдетін өзгерту қажет. Қызметкердің құны оның кешке дейін жұмыс орнында отырғанымен емес, атқарған жұмысының сапасымен бағалануға тиіс.
Бесіншіден, декреттік үзілістен кейін кәсіби дағдыны қалпына келтіруге арналған бағдарламалар қажет. Қысқа оқу курстары, қайта даярлау, тәлімгерлік және жұмысқа біртіндеп оралу маманның бірнеше жылдық тәжірибесін жоғалтпауға көмектеседі.
Өңірлер үшін жаңа бәсеке басталды
Алдағы жылдары Қазақстан өңірлері инвестиция мен жаңа кәсіпорындар үшін ғана бәсекелеспейді. Олар жас отбасыларға жұмыс пен бала тәрбиесін қатар алып жүруге қолайлы орта ұсыну үшін де жарысады. Бұл бәсекеде жалақы мөлшері жалғыз өлшем болмайды. Балабақшаның қолжетімділігі, қоғамдық көлік, тұрғын үй бағасы, медициналық қызмет, жұмыс берушілердің икемділігі және өмір сапасы да шешуші мәнге ие болады.
Ең жоғары жалақы ұсынған өңір міндетті түрде жеңіске жетпейді. Бала туғаннан кейінгі мансаптық шығынды азайта алған өңір ұтады. Бұл өзгеріс тоқсан сайынғы статистикадан бірден көрінбеуі мүмкін. Бірақ он немесе жиырма жылдан кейін қай өңірде инженерлер, дәрігерлер, мұғалімдер, зерттеушілер мен кәсіпкерлер көбейетінін дәл осы орта анықтайды.
Қазақстан әзірге бала күтімін негізінен әлеуметтік төлемдер мәселесі ретінде қарастырады. Шын мәнінде, бұл еңбек өнімділігіне, салық базасына, демографияға және экономикалық өсімге әсер ететін адам капиталы саясаты.
Елдің басты шығыны мұнай бағасының төмендеуі ғана емес. Ең үлкен шығын — оқыған, тәжірибе жинаған және жұмыс істеуге дайын адамның кәсіби мүмкіндігін пайдалана алмау.
Эльвира Батурова, EconomyKZ Research, арнайы EconomyKZ.org үшін
