Әлемдік сауданың 80%-ы теңіз арқылы жүзеге асады. Сондықтан порт инфрақұрылымының сапасы жүк тасымалының жылдамдығы мен құнына тікелей әсер етеді. Көптеген мемлекеттер порттарын жаңғыртуға миллиардтаған доллар инвестиция салып, бәсекеге қабілеттілігін арттыруда. Алайда мұндай инвестициялардың барлығы бірдей тиімді ме? Олар экономикалық өсім мен саудаға қалай әсер етеді?
Бұл мақала «Investment in Infrastructure and Trade: The Case of Ports» атты АҚШ Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросының (NBER) зерттеуіне негізделген. Онда порттарды дамыту халықаралық саудаға, экономикаға және логистикалық тұрақтылыққа қалай әсер ететіні қарастырылады. Сондай-ақ, Қазақстан үшін осы тәжірибеден қандай сабақ алуға болатынына тоқталамыз. Біздің еліміз Еуропа мен Азия арасындағы негізгі транзиттік дәліздердің бірінде орналасқандықтан, порт инфрақұрылымын дамыту стратегиялық маңызды.
Порттар – бұл жүк тасымалы мен халықаралық логистиканың ең маңызды нүктелері. Олар:
• Елдер арасындағы тауар айналымын қамтамасыз етеді.
• Логистикалық шығындарды азайтады.
• Жүк күту уақытын қысқартады.
• Жаңа жұмыс орындарын ашады.
Порттың дамымағаны келесідей мәселелерге алып келеді:
• Жеткізу уақытының ұзаруы, бұл өндірушілер мен тұтынушыларға қосымша шығын әкеледі.
• Логистикалық шығындардың өсуі – порттағы кідірістер жүк тасымалының құнын арттырады.
• Бәсекеге қабілеттіліктің төмендеуі – заманауи инфрақұрылымы жоқ елдер халықаралық саудада ұтылып жатады.
NBER зерттеуі көрсеткендей, порттарды жаңғырту халықаралық сауданың көлемін 1,3%-ға, ал жалпы экономикалық өсімді 0,8%-ға арттыруы мүмкін. Бірақ бұл әсер елдің географиялық орналасуы мен инфрақұрылым сапасына байланысты өзгеруі мүмкін.
Мысалы: COVID-19 пандемиясы кезінде АҚШ-тағы ірі порттардың шамадан тыс жүктелуі логистикалық қызметтердің бағасының шарықтауына алып келді.
Порт инфрақұрылымына салынған әрбір 1 доллар 2-3 доллар экономикалық өсім әкелуі мүмкін.
Негізгі артықшылықтар:
• Жүк айналымының жеделдеуі – жаңа крандар мен автоматтандыру тиеу-түсіру уақытын қысқартады.
• Логистикалық шығындардың төмендеуі – жүктердің күту уақыты азаяды.
• Инвесторларды тарту – дамыған порттық инфрақұрылым халықаралық бизнесті қызықтырады.
• Жаңа жұмыс орындарын ашу – логистика мен сауда көлемінің артуы жұмысшыларға сұранысты өсіреді.
Жаңғыртылған порттардың табысты мысалдары
— Сингапур – әлемдегі ең ірі порттардың бірі, ол жыл сайын 50 миллион контейнер өңдейді.
— Роттердам (Нидерланд) – автоматтандырылған техника кемелердің өңдеу уақытын 30%-ға қысқартты.
— Хьюстон (АҚШ) – инфрақұрылымға инвестиция соңғы 10 жылда жүк айналымын 25%-ға арттырды.
Порт инфрақұрылымын жаңғырту $1-10 миллиардқа дейінжетуі мүмкін, ал оның өзін-өзі ақтауы 10-20 жылға созылады.
Инвестиция сәтсіз болуы мүмкін. Мысалы, АҚШ-та кейбір порттарды жаңғырту жұмыс күші жетіспеушілігіне байланысты қажетті нәтиже бермеді.
Саяси және экономикалық тұрақсыздық
• Сауда соғыстары мен санкциялар жүк тасымалының төмендеуіне алып келуі мүмкін.
• Жаңа логистикалық маршруттардың пайда болуы кейбір порттардың маңыздылығын азайтуы ықтимал.
Қазақстан теңізге тікелей шыға алмайды, бірақ Транскаспий халықаралық көлік дәлізі (TITR) арқылы Еуропа мен Азияны байланыстырады. Басты теңіз порттары – Ақтау және Құрық.
Негізгі қиындықтар
• Шектеулі өткізу қабілеті – қазіргі инфрақұрылым тасымалдау көлемін арттыруға мүмкіндік бермейді.
• Жоғары тасымалдау тарифтері – бұл Қазақстанды транзиттік хаб ретінде тартымсыз етеді.
• Логистикалық орталықтардың жетіспеушілігі – контейнерлік тасымал тиімділігі төмен.
Дамудың перспективалары
1. Ақтау портын кеңейту – контейнерлік терминалдарды көбейту экспорттық әлеуетті арттырады.
2. Құрық портын дамыту – Ақтауға жүктемені азайтып, тауарларды жылдам жөнелтуге көмектеседі.
3. Логистикалық процестерді цифрландыру – қағазбастылықты азайтып, кедендік рәсімдерді жылдамдатады.
4. Шетелдік инвестиция тарту – Қытай, Түркия және ЕО елдерінің серіктестігі арқылы жүк тасымалын арттыру.
Қазақстан үшін порт инфрақұрылымын дамыту – жаңа сауда мүмкіндіктерін ашудың жолы. Бірақ бұл үшін:
• Мультимодальды тасымалды дамыту;
• Логистикадағы цифрлық технологияларды енгізу;
• Инвесторларды тарту және тарифтерді оңтайландыру қажет.
Тиімді шешімдер қабылданса, Қазақстан Еуразиядағы ең ірі транзиттік хабтардың біріне айнала алады.