Қазақстан өнеркәсіпті қолдауды қайта талқылап жатыр. Ақша бар. Құралдар да таныс: тікелей субсидия, грант, жеңілдік, жекелеген компанияларға нүктелік көмек. Формула ескі. Және дәл осы жерде Еуропада бірнеше жылдан бері талқыланып келе жатқан сұрақ бізге де келіп тұр: неге господдержка көбейсе де, экономика айтарлықтай күшеймейді, ал жеке инвестиция жылдамдамайды. Соңғы жылдардың тренді қарапайым әрі мазасыз: көмек көлемі өседі, бірақ қайтарым өспейді. Қазақстан дәл осы айырылыста тұр.
Еуропада соңғы жылдары өнеркәсіптік саясат күрт өзгерді. Мемлекет белсенді ойыншыға айналды. Бизнесті қолдау деңгейі 1990-жылдардың басынан бері болмаған биікке шықты. 2022 жылы ЕО-да мемлекеттік көмек шамамен ЖІӨ-нің 1,4%-ына жетті. Еуропа үшін бұл көп. Себептері түсінікті: 2008 дағдарысы, пандемия, энергия шогы, геосаясат, жасыл өтім. Осылар билікті тез әрі тікелей әрекет етуге итермеледі. Бірақ жылдам шешімнің жанама әсері көбіне ауыр болады.
Негізгі факт жиі айтылмай қалады: мемлекеттік қолдаудың жоғары болуы автоматты түрде экономиканы бәсекеге қабілетті қылмайды. Еуропада бұл қазірдің өзінде көрініп тұр. Ақша құйылады. Компания көмек алады. Бірақ өнімділік өсімі әлсіз. Жеке инвестиция жиі жылдамдамайды. Кейде керісінше, мемлекеттің ақшасы жеке капиталды ығыстырады. Қазақстан дәл осы қателікке өте жақын келді.
Еуропалық модель көбіне тікелей субсидияға сүйенеді. Бұл грант, тікелей төлем, шығынды өтеу. Әкімшілендіруі оңай. Қоғамға түсіндіру де жеңіл. Саясаткерлер де жақсы көреді. Бірақ бір түпкі кемшілігі бар: олар нәтижеге емес, «болып тұруға» төлейді. Компания ақша алады, бірақ оның тиімділігі артты ма, көбірек инвестиция салды ма, экспортқа шықты ма, жаңа технология енгізді ме — бұл көбіне шарт емес.
ЕО-да соңғы екі онжылдықта тікелей субсидия госпомощьтің басты құралы болып қалды. Дағдарыс жылдарында кредит пен кепілдің үлесі уақытша өскенімен, гранттардың абсолют көлемі бәрібір артты. Орта есеппен 2020-2022 жылдары бизнеске тікелей төлемдер жылына ЖІӨ-нің шамамен 1%-ына жетті. Бұл бұрынғы онжылдықтармен салыстырғанда шамамен 2,5 есе көп. Бірақ бәсекеге қабілеттілікте серпіліс әкелмеді.
Тағы бір деталь бар, ол көбіне тақырыпқа шықпайды. Еуропада тікелей субсидия өте селективті бөлінеді. Көбіне нақты компаниялар алады, жиі жағдайда ірі және бұрыннан бар ойыншылар. Ал жаңа қатысушылар мен шағын фирмалар сыртта қалады. Бәсеке бұзылады. Нарық сұранысқа емес, субсидияға бейімделеді. Нәтижесінде қолдау экономиканы жаңартпайды, керісінше қазіргі құрылымды бекітіп тастайды.
Бұл логика Қазақстанға да таныс. Қолдау жиі шектеулі компаниялар мен жобалар төңірегіне шоғырланады. Шешім «қолмен» қабылданады. Критерий бұлдыр. Әсерді өлшеу қиын. Қағаз жүзінде ақша игеріледі. Іс жүзінде экономика әлсіз импульс алады. Ал жеке капитал мемлекет онсыз да үстем отырған жерге кіргісі келмейді.
Еуропада бұл жүйелік проблемаға айналды: мемлекеттік көмек жеке инвестицияның орнын баса бастады. Компания шығынның едәуір бөлігі бюджеттен жабылатынын білсе, өз ақшасымен тәуекел ету ынтасы төмендейді. Бұл автоматты түрде жүреді. Экономика мүмкін болатын инновациядан айырылады. Өнімділік баяу өседі. Бәсекеге қабілеттілік әлсірейді.
Мәселенің ауқымын түсіну үшін қолдаудың құрылымына қарау жеткілікті. ЕО-да тікелей субсидия әдетте бірінші орында. Салықтық ынталандыру екінші орында. Кредит, кепіл және капиталға қатысу ұзақ уақыт бойы қосалқы рөлде қалды. Пандемиядан кейін зайым мен кепілдің үлесі уақытша артса да, көлем бойынша гранттар бәрібір басым болды.
Бұл Еуропаны АҚШ-тан қатты ажыратады. АҚШ-та соңғы жылдардағы өнеркәсіптік саясатта негізгі ставка тікелей төлемге емес, салықтық ынталандыруғажасалды. Компания қолдауды тек инвестиця жасаса, өндірсе, табыс тапса алады. Ақша автоматты түрде келмейді. Ол әрекетке байланған. Дизайндағы осы айырмашылық АҚШ-та таза технология мен өнеркәсіпке жеке инвестицияның ЕО-ға қарағанда жылдамырақ өсуін түсіндіреді. Кей жағдайда бюджет шығыны да салыстырмалы түрде тиімді жұмсалады.
Еуропаның тәжірибесі бір нәрсені анық көрсетті: мәселе қолдаудың көлемінде емес, оның құрылымында. Мемлекет алдын ала және шартсыз төлесе, нарықты әлсіретеді. Ал инвестиция мен нәтижені марапаттаса, нарықты күшейтеді.
Қазақстан үшін бұл әсіресе маңызды. Экономика көлемі кіші. Ресурс шектеулі. Дизайндағы қателіктің құны жоғары. Егер тікелей субсидия инвестицияның орнын баса бастаса, ел бірнеше жылдық өсімін жоғалтады. Бұл теория емес. Еуропаның деректерінде көрініп тұр: жасыл өнеркәсіпке үлкен ақша құйылса да, ЕО АҚШ-тан жеке инвестиция қарқыны мен жобаларды масштабтау бойынша жиі артта қалады.
Мәселенің екінші қабаты да бар. Еуропада тікелей субсидия көбіне орта технологиялы салаларға кетеді: машина жасау, автопром, дәстүрлі өнеркәсіп. Ал жоғары технологиялы секторлар салыстырмалы түрде аз үлес алады. Нәтижесінде экономика құрылымы қатып қалады. «Орта технология ловушкасы» пайда болады: өндіріс бар, бірақ қосылған құн баяу өседі, инновация нүктелік күйде қалады.
Қазақстан да осы жолға түсуі мүмкін. Қолдау жиі тез нәтиже көрсетуге ыңғайлы салаларға беріледі. Өндірісті іске қостық. Көлем шығардық. Есеп бердік. Бірақ ұзақ мерзімді әсер әлсіз болып шығады: өнімділік баяу өседі, экспорт күрделілігі артпайды, господдержкаға тәуелділік сақталады.
Еуропалық тәжірибе өнеркәсіптік саясат экономика құрылымына бейтарап бола алмайтынын көрсетеді. Егер қолдау бір секторларға ғана қайта-қайта берілсе, ол статус-квоны бекітеді. Экономика технологиялық баспалдақпен жоғары көтерілуін тоқтатады. Бұл жақсы ниетпен басталса да, үлкен бюджетпен жүрсе де болуы мүмкін.
Тағы бір тәуекел — фрагментация. ЕО-да субсидияның елеулі бөлігі ұлттық деңгейде беріледі. Бай елдер көбірек бере алады, әлсіздері артта қалады. Біртұтас нарық бұзылады, ішкі бәсеке әлсірейді. Қазақстанда аналог басқа болуы мүмкін, бірақ логика бір: қолдау ережемен емес, мүмкіндік пен ықпалға қарай бөлінсе, тиімділік төмендейді.
Қоғамдық талқылауда жиі жоғалатын тағы бір маңызды нәрсе — нәтиженің өлшемі. Еуропада субсидия көбіне жеке инвестиция өсімімен қатаң байланыстырылмайды. «Мемлекеттік 1 еуро бірнеше еуро жеке ақша әкелсін» деген талап жүйелі түрде қойылмайды. Инвестицияны ығыстыру эффекті толық бағаланбайды. Ақша бөлінеді, игеріледі, ал «субсидия болмаса не болар еді» деген сұрақ жауапсыз қалады.
Қазақстан үшін бұл өте өткір мәселе. Егер мемлекет қолдаудан кейін қанша жеке капитал келгенін өлшемесе, ол нарықты күшейтті ме, әлде әлсіретті ме — білмейді. Еуропа тәжірибесі метрикасыз өнеркәсіптік саясат дамуға емес, қайта бөлуге айналатынын көрсетті.
Тағы бір адал факт бар. Барлық табысты экономикалар өнеркәсіптік саясат қолданған. Бірақ табысқа жетпеген экономикалар да қолданған. Демек қолдаудың өзі ештеңені кепілдендірмейді. Айырмашылықты дизайн жасайды. Еуропа мұны кеш түсінді: көлем өсті, ал логика өзгермей қалды.
АҚШ басқа жолды таңдады. Қолдау салық жүйесіне кіріктірілген. Ол кең қамтылған және салыстырмалы түрде бейтарап. Компаниялар бюджетке жол табуға емес, нәтижеге қарай бәсекелеседі. Мемлекет жеңімпазды алдын ала таңдауға тырыспайды. Ол шарт қояды. Бұл саясаттың белгілі ойыншылардың қолына өту тәуекелін азайтады. Әкімшілендіру жүктемесін де төмендетеді.
Қазақстанға АҚШ моделін сөзбе-сөз көшіру міндет емес. Бірақ қорытынды айқын: тікелей субсидия норма емес, ерекше жағдай болуы тиіс. Дағдарыста, шұғыл жағдайда, өте нүктелік кейстерде ғана. Ал негізгі құрал ретінде ол дамуды тежейді.
Еуропаның тәжірибесін иллюзиясыз қарасақ, сурет мынадай: мемлекет көбірек төледі, экономика азырақ тәуекел етті. Жеке сектор қолдауға үйренді. Бәсеке әлсіреді. Өсім әлсіз қалды. Бұл — дизайн қателігінің бағасы.
Қазақстан қазір таңдау нүктесінде тұр. Тікелей қолдауды ұлғайта беруге болады, «көлем бір күні әсер береді» деп үміттеніп. Еуропа бұл жолдың тығырық екенін көрсетті. Немесе құралдарды қайта құрастыруға болады: салықтық ынталандыруға, қайтарымды механизмдерге, қоса қаржыландыруға, көмекті инвестиция мен экспортқа байлауға ставка жасау. Бұл күрделірек. Тәртіп қажет етеді. Бірақ дәл осы жағдайда мемлекеттік ақша рычагқа айналады, балдаққа емес.
Қазақстанға ерекше маңызды тағы бір сабақ бар. Өнеркәсіптік саясат барлық мәселені бірден шешуге тырыспауы керек. Еуропада «стратегиялық автономия» мен «жасыл өтім» деген ұранмен субсидия секторларға жайылып кетті. Нәтиже бұлдыр болды. Кіші экономика үшін бұл одан да қауіпті. Қолдау мақсаты тар, ал шарттары қатаң болуы керек.
Еуропа тәжірибесінің пайдасы — ол өте көрнекі. Ақша да болды, институт та болды, сараптама да болды. Бірақ құралдың логикасы өзгермегенде нәтиже шектеулі болып шықты. Қазақстанның артықшылығы бар: чужой қателіктен үйренуге болады, оны толық масштабта қайталамай.
Енді мәселе мемлекеттің экономикаға қатыса ма, қатыспай ма дегенде емес. Ол әлдеқашан қатысып отыр. Мәселе оның қатысуы нарықты күшейте ме, әлде нарықты алмастыра ма дегенде. Тікелей субсидия көбіне екіншісіне апарады. Еуропа мұны сезініп үлгерді. Қазақстанға қорытындыны ертерек жасаған дұрыс.
Сұлтан Валиханов, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
