Қазақстанда креативті экономиканың дамуы 2021 жылы басталды. Президент Алматыда өткен кеңесте бұл саланың маңыздылығын атап өтті. Сол уақыттан бері креативті индустрияны қолдауға бағытталған бірнеше стратегиялық құжаттар қабылданды, соның ішінде 2025 жылға дейінгі даму тұжырымдамасы мен Жол картасы.
Алайда қабылданған заңнамалық өзгерістер мен салықтық жеңілдіктерге қарамастан, креативті экономика әлі де түрлі қиындықтарға тап болуда. Бұл мақалада мемлекет тарапынан қандай қадамдар жасалғанын, қандай кедергілер шешілмегенін және бұл саланы дамыту үшін қандай шаралар қажет екенін қарастырамыз.
Креативті индустрияларды реттеу қалай өзгерді?
2021–2022 жж.: Ұлттық экономика министрлігі
Бастапқыда креативті экономика Ұлттық экономика министрлігінің құзырында болды. Бұл оған кәсіпкерліктің бір бөлігі ретінде қарауға мүмкіндік берді. Осы кезеңде:
• Креативті индустрияларды дамыту тұжырымдамасы (2021–2025 жж.) дайындалды.
• Креативті индустриялар бизнеске қолдау көрсету бойынша ұлттық бағдарламаларға енгізілді.
2022–2023 жж.: Спорт және туризм министрлігі
Сала Спорт және туризм министрлігіне өткен соң, басты назар оқиғалық туризмге аударылды:
• Креативті хабтар туристік нысандар ретінде дамытылды.
• Қазақстандық суретшілер мен қолөнершілерге арналған шетелдік көрмелер ұйымдастырылды.
• «Мәдениет туралы» және «Кәсіпкерлік кодекске» креативті индустриялар туралы өзгерістер енгізілді.
2023 жылдан бері: Мәдениет және ақпарат министрлігі
Қазіргі уақытта креативті индустрияларды Мәдениет және ақпарат министрлігі басқарады. Бірақ оның қызметі негізінен дәстүрлі өнерге бағытталған:
• Көбіне халықтық қолөнер мен ұлттық мұраға басымдық беріледі.
• Арнайы салық режимі енгізілді (ЖК үшін 2–4%, ЖШС үшін 8%).
• Әр облыс орталығында Креативті индустрия орталықтары ашылуда.
• Креативті индустрияларды қолдау қоры құрылуда.
Бұл бастамалар маңызды болғанымен, салаға толыққанды серпін беруге жеткіліксіз.
Креативті индустрияларды дамытуға не кедергі?
1. Жергілікті басқарудың тиімді болмауы
Креативті индустриялар Мәдениет министрлігіне қарайды, бірақ олардың экономикалық әлеуеті жоғары болғандықтан, кәсіпкерлік саласына жақынырақ. Аймақтарда мәдениет басқармалары бизнеске грант бөле алмайды, бұл шағын және орта бизнесті қолдауға кедергі келтіреді.
2. Экспорт мүмкіндіктерінің шектеулі болуы
Мәдениет министрлігі негізінен ішкі нарыққа назар аударады. Бірақ креативті кәсіпорындарға халықаралық нарыққа шығуға көмектесетін нақты құралдар жоқ.
3. Креативті хабтарды коммерцияландырудың әлсіздігі
Қазіргі креативті хабтардың көбі мемлекеттік мекеме ретінде жұмыс істейді. Сондықтан олар өз қызметтерінен табыс таба алмайды және толықтай мемлекеттік бюджетке тәуелді.
4. Бюджеттік жіктеудің тиімді болмауы
Алматыдан басқа аймақтарда Креативті индустрияларды қаржыландыруға арналған Бірыңғай бюджеттік жіктеу (ББЖ) жоқ. Бұл жобаларды қаржыландыруды, есеп жүргізуді және бюджет жоспарлауды қиындатады.
5. Экономикалық қызмет түрлерінің жалпы жіктеуіші (ОКЭД) толық емес
Қолданыстағы ОКЭД креативті саланың барлық бағыттарын қамтымайды. Бұл статистикалық есептің нақтылығына және саланы қолдау шараларын әзірлеуге кедергі жасайды.
6. Өңірлік стратегияның болмауы
Көптеген облыстарда креативті индустрияларды дамыту бойынша орта мерзімді жоспарлар жоқ. Бұл аймақтардағы теңгерімсіздікке және үйлесімді саясаттың болмауына әкеледі.
7. Креативті тауарлардың нақты жіктемесінің болмауы
Қазақстанда креативті өнімдерге арналған сыртқы экономикалық қызметтің бірыңғай номенклатурасы (ТН ВЭД) жоқ. Бұл олардың статистикасын жүргізуді, экспорт көлемін анықтауды қиындатады.
Мәдениет және Ақпарат Министрлігінің сәтті бастамалары
Кедергілерге қарамастан, креативті индустрияларды қолдау бойынша бірнеше оң өзгерістер бар. Соның бірі – АО «Қазпошта» және «Самұрық-Қазына» АҚ-пен бірлесіп креативті хабтарды дамыту. 2025 жылдан бастап хабтардың маркетингін қаржыландыруға жеке бап енгізілмек.
Қазіргі уақытта Қазақстанда 11 креативті хаб жұмыс істейді:
• Астана – OzgeEpic
• Алматы – «Алатау»
• Шымкент – Art Amanat hub
• Түркістан – OzgeEpic
• Атырау облысы – YEMAA
• Қызылорда облысы – «Анаға тағзым»
• Ақтөбе облысы – Makerspace
• Солтүстік Қазақстан облысы – Qyzyljar creative hub
• Маңғыстау облысы – Creative Аланы
Алайда, бұл орталықтар дұрыс басқару болмаса, қаржылық тұрақсыздыққа ұшырауы мүмкін.
Креативті индустрияларды қалай қолдау керек?
1. Басқаруды тиісті министрлікке беру
Креативті индустрияларды Ұлттық экономика министрлігіне немесе Цифрлық даму министрлігіне беру қажет.
2. Экспортты қолдау стратегиясын әзірлеу
Халықаралық нарыққа шығуға көмектесетін арнайы бағдарламалар мен гранттар қажет.
3. Жаңа қаржыландыру көздерін құру
Креативті хабтар өз қызметінен табыс табатын коммерциялық негізде жұмыс істеуі керек.
4. ОКЭД-ті кеңейту
Креативті индустрияның барлық циклын қамтитын жаңа кодтар енгізу қажет.
5. Бірыңғай бюджеттік жіктеу енгізу
Бұл жергілікті билікке қаржыны тиімді бөлуге көмектеседі.
6. Өңірлік даму стратегияларын жасау
Әр облыс өз аймағына сәйкес креативті индустрияны дамыту жоспарын әзірлеуі керек.
7. Креативті тауарлардың халықаралық жіктелуін әзірлеу
UNCTAD секілді халықаралық ұйымдардың жіктеулеріне сәйкес келетін Қазақстанның өз креативті тауарлар тізімі болуы тиіс.
Қазақстанда креативті индустрияның дамуына үлкен мүмкіндік бар, бірақ ол бірқатар кедергілерге тап болып отыр. Оны дамыту үшін:
• Басқару жүйесін өзгерту.
• Креативті өнімдерді экспорттауға жағдай жасау.
• Қаржыландыру механизмдерін кеңейту.
• Экономикалық қызмет түрлерін нақтылау.
• Өңірлік даму стратегияларын әзірлеу.
• Креативті тауарлардың номенклатурасын бекіту қажет.
Егер бұл шаралар іске асса, Қазақстанның креативті индустриясы жаңа деңгейге көтерілуі мүмкін.