Қазақстанда жанармай бағасы дәстүрлі түрде әкімшілік және әлеуметтік тұрғыдан сезімтал көрсеткіш ретінде қабылданады. Алайда Қазақстан Ұлттық Банкінің экономикалық зерттеуі көрсеткендей, жанар-жағармай материалдары (ЖЖМ) бағасының өзгеруі — бұл тек бір саланың мәселесі емес. Бұл бүкіл экономикаға таралатын толыққанды инфляциялық шок.
Сөз Қазақстан Ұлттық Банкінің Ақша-кредит саясаты департаменті қызметкерлері Денис Чернявский мен Ансар Сейдахметов дайындаған «Жанар-жағармай материалдары бағасының өсуінің инфляцияға әсері: Қазақстан тәжірибесі» атты зерттеу туралы болып отыр. Жұмыс Ұлттық Банктің экономикалық зерттеулер сериясында (NBRK – WP – 2023 – 06) жарияланған және жанармай бағасының тұтынушылық инфляцияға берілу әсерін сандық тұрғыда бағалауға арналған.
Зерттеудің басты қорытындысы формуласы жағынан қарапайым, бірақ салдары жағынан ауыр: жанармай бағасының өсуі, тіпті отын тұтыну бағалар индексінен (ТБИ) алынып тасталғанның өзінде, инфляцияға айтарлықтай әрі тұрақты әсер етеді. Яғни бензин мен дизель ресми түрде «есептен шығарылса» да, инфляция тоқтамайды.
Балама энергия көздері дамып келе жатқанына қарамастан, Қазақстанда отын әлі де негізгі ресурс болып отыр. Ол көлікте, логистикада, ауыл шаруашылығында, өнеркәсіпте және тіпті электр энергиясын өндіруде қолданылады. Энергия сыйымдылығы жоғары экономика үшін бұл жанармай бағасындағы кез келген өзгеріс бизнес шығындарына бірден әсер етеді деген сөз.
Авторлар атап өткендей, қысқа және орта мерзімді кезеңде жанармайға деген сұраныс өте икемсіз. Үй шаруашылықтары да, бизнес те оны тұтынудан тез бас тарта алмайды. Энергия үнемдейтін көліктің қолжетімділігі шектеулі, ал қоғамдық көлік барлық аумақты толық қамтымайды. Осы себепті ЖЖМ бағасының өсуі инфляция мен әлеуметтік тұрақтылық тұрғысынан аса ауыр қабылданады.
Жанармай бағасының әсері екі арна арқылы өтеді. Біріншісі — тікелей әсер: жанармай тұтынушылық себетке кіреді. Қазақстанда оның ТБИ-дегі үлесі шамамен 3%. Бұл ЖЖМ бағасы 1%-ға өскенде, инфляцияға тікелей әсері шамамен 0,03 пайыздық пункт деген сөз.
Екінші арна — жанама әсер. Негізгі соққы дәл осы жерде.
Жанама әсер жанармайдың барлық дерлік салаларда аралық ресурс ретінде қолданылуымен байланысты. Отын бағасының өсуі көлік шығындарын, логистиканы, қызметтердің құнын және өнімнің өзіндік құнын арттырады. Соның нәтижесінде компаниялар бұл шығындардың бір бөлігін түпкі бағаға аударады. Зерттеу көрсеткендей, инфляциялық қысымның негізгі бөлігі дәл осы жанама арна арқылы қалыптасады. Оның әсері біркелкі емес. Бағаның берілу деңгейі нарық құрылымына, бәсекенің деңгейіне және импорт үлесіне байланысты.
Бәсекесі жоғары нарықта бизнес шығынның өсуін тұтынушымен бөлісуге мәжбүр. Ал бәсекесі төмен, шоғырлануы жоғары сегменттерде шығындардың өсуі бағаға тезірек әрі толық көлемде ауысады. Бұл Қазақстандағы инфляцияны түсіну үшін өте маңызды, себебі бірқатар салаларда бәсеке деңгейі әлі де шектеулі.
ЖЖМ бағасының инфляцияға әсерін бағалау үшін авторлар екі әдісті қолданады: векторлық авторегрессия (VAR) және локалдық проекциялар әдісі (Local Projections Method, LPM). Екі тәсіл де 2011–2022 жылдар аралығындағы маусымдық түзетілген айлық деректерге негізделген.
Тәуелді айнымалы ретінде ЖЖМ-ды қоспағандағы тұтынушылық баға индексі алынған. Бұл жанама әсерді нақты бөліп көрсетуге мүмкіндік береді. Модельде сондай-ақ азық-түлікке әлемдік нақты бағалар мен нақты тиімді айырбас бағамы ескерілген, алайда оларды қосу негізгі қорытындыларды өзгертпейді.
Локалдық проекциялар әдісінің артықшылығы — VAR-модельдерге тән лагтарды қате таңдаудан туындайтын мәселелерден қашуға мүмкіндік береді және инфляцияның уақыт бойынша реакциясын неғұрлым тұрақты бағалайды.
Екі модель де бағаның берілу әсерінің бар екенін растайды. VAR бағалауы бойынша, ЖЖМ бағасындағы 1 пайыздық пункттік шок инфляцияға екінші айдан бастап әсер ете бастайды. Ең жоғары әсері 0,08 пайыздық пунктке жетіп, кейін біртіндеп әлсірейді. Алайда бесінші айға дейін статистикалық тұрғыда маңызды болып қалады. Жиынтық әсер шамамен 0,25 пайыздық пунктті құрайды.
Локалдық проекциялар әдісі де ұқсас нәтиже береді, бірақ бастапқы импульс күштірек. Екінші айда әсер 0,094 пайыздық пунктке жетеді, кейін әлсірейді. Кейінгі кезеңдерде «артық кету» әсері байқалады, яғни бағаның ішінара төмендеуі. Соған қарамастан, жиынтық әсер маңызды болып қала береді. Демек, қолданылған әдіске қарамастан, жанармай бағасының өсуі инфляцияға тұрақты әрі қысқа мерзімді емес әсер етеді. Оны ақша-кредит саясаты шеңберінде елемеуге болмайды.
Зерттеудің жеке бөлімі ТБИ құрамындағы әртүрлі тауар топтарының сезімталдығын талдауға арналған. Мұндағы қорытындылар ерекше назар аударады. ЖЖМ бағасының өсуіне ең қатты реакция беретіндер:
- импорт үлесі жоғары азық-түлік өнімдері;
- ет, нан өнімдері және майлар;
- киім мен аяқ киім;
- импорт үлесі жоғары азық-түлік емес тауарлар;
- көлік және тұрғын үй-коммуналдық қызметтер.
Яғни отын шогы ең алдымен импортқа және логистикаға тәуелді сегменттер арқылы өтеді. Бұл инфляцияның бүкіл себет бойынша «жайылып» көрінуін түсіндіреді, тіпті жанармай бағасының өсуі локалды болып көрінсе де.
Базалық инфляция бойынша нәтижелер біркелкі емес. VAR-модель жиынтық әсерді 0,29 пайыздық пунктке дейін көрсетсе, локалдық проекциялар әдісі әлдеқайда төмен әсерді тіркейді. Бұл бағалаулардың модельге сезімтал екенін көрсетеді, бірақ баға берілу фактісінің өзін жоққа шығармайды.
Авторлар әлеуметтік аспектіні де бөлек атап өтеді. Жанармай бағасының өсуі табысы төмен үй шаруашылықтарына көбірек соққы береді. Олардың тұтыну себеті көлік пен базалық тауар бағасына анағұрлым сезімтал, ал бейімделу мүмкіндігі шектеулі.
Қазақстанды қоса алғанда, дамушы елдерде баға берілу әсері дамыған экономикаларға қарағанда ұзақ сақталады. Бұл инфляциялық соққының тек күштірек емес, сонымен бірге ұзаққа созылатынын білдіреді. Ал бұл әлеуметтік шиеленіс тәуекелін арттырады.
Зерттеу маңызды практикалық қорытынды жасайды. Жанармай бағасының өсуі — бір реттік шок емес, толыққанды инфляциялық фактор. Ол ақша-кредит және әлеуметтік саясаттағы шешімдерде міндетті түрде ескерілуі тиіс. Жанармай бағасын әкімшілік жолмен уақытша ұстап тұру әсерді кейінге қалдыруы мүмкін, бірақ оны жоймайды. Керісінше, әлемдік және ішкі бағалар арасындағы алшақтықтың жиналуы болашақта бір реттік, бірақ өте күшті баға берілуіне әкелуі мүмкін.
Ұлттық Банк үшін бұл инфляцияны болжау мен пайыздық мөлшерлемені калибрлеу кезінде отын факторын міндетті түрде ескеру қажеттігін білдіреді. Ал Үкімет үшін — жанармай бағасына қатысты саясатты өзгерткенде, атаулы қолдау шараларын және табысты қайта бөлу әсерін мұқият бағалау маңызды.
Сұлтан Валиханов, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
