Тұтынушылық сұраныс — Қазақстан экономикасының негізгі тіректерінің бірі. Елдің жалпы ішкі өнімінің жартысынан астамы үй шаруашылықтарының шығындары есебінен қалыптасады. Сондықтан тұтынуды не күшейтетінін, не тежейтінін түсіну тек макроэкономикалық талдау үшін емес, ақша-кредит саясаты үшін де аса маңызды. Осы тақырыпқа Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің Зерттеулер және статистика департаменті дайындаған Адам Жузбаев пен Баян Сейдахметованың зерттеуі арналған.
Зерттеу тұтынушылық шығындар мен макроэкономикалық көрсеткіштердің кең ауқымы арасындағы ұзақ және қысқа мерзімді байланыстарды эмпирикалық тұрғыда талдайды. Негізгі назарда — нақты сектор мен қаржы көрсеткіштері, еңбек нарығы, халық табысы, бюджеттік саясат және сыртқы факторлар. Қолданылған әдістер (коинтеграция модельдері, VECM және VAR) байланыс бар-жоғын ғана емес, оның ауқымы мен уақыт бойынша әсерін де бағалауға мүмкіндік береді.
Зерттеудің басты қорытындысы мынадай: Қазақстанда тұтынушылық сұраныс ең алдымен нақты экономика мен еңбек нарығына тәуелді, тек табыстарға ғана емес. Жалпы ішкі өнім, негізгі капиталға салынған инвестициялар және кәсіпорындардың табыстары үй шаруашылықтарының шығындарымен ұзақ мерзімді әрі тұрақты байланыс көрсетеді. Экономикалық өсім тұтынуға тікелей емес, жұмыс орындары, жалақы және бизнестің табыс базасының кеңеюі арқылы әсер етеді.
Әсіресе жалдамалы жұмыспен қамтудың рөлі айқын көрінеді. Жалдамалы қызметкерлер санының артуы тұтынуға ең күшті мультипликативті әсер береді. Бұл Қазақстанның еңбек нарығының ерекшелігін көрсетеді: жұмыс күшінің елеулі бөлігі өзін-өзі жұмыспен қамтығандардан тұрады, олардың ішінде өнімсіз жұмыспен айналысатындар да көп. Осы адамдардың формалды жұмыспен қамтылуы тек табыстың өсуін емес, тұрақтылықтың артуын да білдіреді. Ал бұл тұтынушылық белсенділікті тікелей ынталандырады.
Қаржылық факторлар қосалқы, бірақ маңызды рөл атқарады. TONIA нақты мөлшерлемесінің өсуі тұтынуды тежейді, бұл пайыздық арнаның жұмыс істейтінін көрсетеді. Дегенмен оның күші шектеулі. Авторлар тұтынудың қысқа мерзімді мөлшерлемелерге әлсіз реакциясын қарыз алушылардың тәуекелді профилімен және елдегі тұтынушылық кредиттеудің ерекшеліктерімен байланыстырады. Яғни ақша-кредит саясаты әсер етеді, бірақ толық қуатында емес.
Халыққа берілетін кредиттер сұранысты қолдайды, алайда олардың әсері көбіне бірден байқалады. Тұтынушылық қарыздар тез жұмсалады, сондықтан болашақтағы шығындардың динамикасына әсері әлсіздеу. Ал халықтың депозиттері анағұрлым тұрақты фактор ретінде көрінеді. Олар әрі жинақ, әрі қысқа мерзімді тұтынуды қаржыландыру көзі қызметін атқарады.
Халық табыстары бөлігі де ерекше назар аударуға тұрарлық. Нақты ақшалай табыстар, жалақы қоры, бюджеттік жалақылар мен зейнетақы төлемдері тұтынуға елеулі әсер етеді, бірақ негізінен ағымдағы кезеңде. Бұл фискалдық және әлеуметтік шешімдер сұранысқа тез әсер ететінін, алайда әрдайым ұзақ мерзімді нәтиже бермейтінін көрсетеді. Мысалы, зейнетақылар тұтынуды арттырады, бірақ бұл әсер демографиялық құрылым мен зейнеткерлердің табыс деңгейімен шектеледі.
Инфляция Қазақстанда классикалық түрде жұмыс істейді — тұтынуға салынатын жасырын салық сияқты. Бағаның өсуі сатып алу қабілетін төмендетіп, үй шаруашылықтарының нақты шығындарын қысқартады. Бұл инфляциялық күтулерді және сұраныс тарапынан болатын инфляциялық қысымды бағалау тұрғысынан маңызды.
Бюджеттік саясат, әсіресе Ұлттық қордан бөлінетін трансферттер, жеке тұрақтандырушы тетік ретінде көрінеді. Олар ішкі және сыртқы күйзелістерді жұмсартып, экономикалық тұрақсыздық кезеңдерінде тұтынушылық сұранысты қолдайды. Негізінде, бұл трансферттер айырбас бағамы еркін айналымға өткеннен кейін автоматты тұрақтандырғыш қызметін атқара бастады.
Сыртқы факторлар — айырбас бағамы мен мұнай бағасы — тұтынуға жанама түрде әсер етеді. Теңгенің әлсіреуі импорт бағасының қымбаттауы мен инфляция арқылы сұранысты төмендетеді. Ал мұнай бағасына тұтынудың сезімталдығы еркін айырбас бағамына өткеннен кейін айтарлықтай азайды. Авторлар мұны Ұлттық қор қаражатының белсенді пайдаланылуымен түсіндіреді: ол мұнай шоктарын жұмсартып, мұнай бағасы мен халықтың өмір сүру деңгейі арасындағы тікелей байланысты әлсіретеді.
Қорытындылай келе, зерттеу Қазақстандағы тұтынушылық сұраныс тек табыстардың функциясы емес екенін көрсетеді. Ол жұмыспен қамтудың құрылымына, еңбек нарығына, бюджеттік саясатқа және ақша-кредит трансмиссиясының тиімділігіне байланысты күрделі өзара байланыстардың нәтижесі. Тұтынудың тұрақты өсуі үшін бір реттік қолдау шараларынан гөрі жүйелі өзгерістер қажет: формалды жұмыспен қамтудың артуы, пайыздық арнаның күшеюі, қаржы нарықтарының дамуы және инфляциялық тұрақсыздықтың төмендеуі.
Осы тұрғыдан алғанда, Жузбаев пен Сейдахметованың жұмысы маңызды аналитикалық негіз қалыптастырады. Ол экономикалық саясат үшін де, Қазақстанда тұтынушылық сұраныстың неге кейбір ынталандыруларға тез, ал басқаларына мүлде әлсіз жауап беретінін терең түсіну үшін де құнды.
Лина Егель қызы, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
