Қазақстанда мемлекеттік жоспарлау жүйесі белгілі бір құрылымға негізделген. Оның ішінде Ұлттық даму жоспары, мемлекеттік органдар мен ұлттық компаниялардың даму жоспарлары бар. Бұл негізгі құжаттар елдің стратегиялық бағытын анықтайды.
Бірақ іс жүзінде осы құжаттармен ғана шектелмейміз. Мемлекеттік органдар нақты міндеттерді шешу немесе жүйелі өзгерістер жүргізу қажет болғанда қосымша құжаттар әзірлейді. Олар жүйеде «өзге жоспарлау құжаттары» деп аталады. Олардың қатарына ұлттық жобалар, даму тұжырымдамалары, стратегиялар, мемлекеттік бағдарламалар, кешенді жоспарлар, жол карталары және ұлттық инфрақұрылымдық жоспар кіреді.
Қазір осындай құжаттардың саны 95-ке жетті. Оның ішінде тұжырымдамалар, кешенді жоспарлар және ұлттық жобалар бар. Бұл сан әлі де өсіп келеді. Жаңа бағыттар бойынша құжаттар дайындалуда, мысалы инновациялар саласында. Сонымен қатар мерзімі аяқталған құжаттар жаңартылып жатыр. Соның бірі — креативті индустрияларды дамыту тұжырымдамасы.
Бір жағынан құжаттардың жаңарып отыруы қалыпты процесс. Жыл сайын кейбір құжаттардың мерзімі аяқталып, олардың орнына жаңалары келеді. Мысалы, 2025 жылы бірқатар тұжырымдамалар мен кешенді жоспарлар өз жұмысын аяқтады.
Олардың ішінде:
- әлеуметтік-экономикалық даму жоспарлары Маңғыстау, Солтүстік Қазақстан, Ақтөбе, Екібастұз, Батыс Қазақстан, Түркістан, Атырау өңірлері бойынша
- жекешелендіру жоспары
- фармацевтика және медицина өнеркәсібін дамыту
- «Архив – 2025» жобасы
- балаларды қорғау, суицидтің алдын алу және құқықтарын қамтамасыз ету бағыттары
- көлеңкелі экономикаға қарсы іс-қимыл
- қоғамда еңбек құндылығын насихаттау
Сонымен қатар, 2026 жылы тағы 5 маңызды тұжырымдаманың мерзімі аяқталады. Оның ішінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат, бәсекелестікті дамыту, азаматтық қорғаныс, қаржылық мониторинг және денсаулық сақтау бар. Мәселе енді құжаттардың санына ғана тіреліп тұрған жоқ. Негізгі сұрақ — олардың қаншалықты тиімді екені.
Қазіргі жүйе жаңа құжаттарды тез жасап шығара алады. Бірақ олардың нәтижесін толық әрі жүйелі түрде бағалай алмай отыр. Қай шара нәтиже берді, қайсысы қайталанады немесе мүлде әсер етпейді — бұл жағы анық емес. Соның салдарынан жоспарлау мен нақты басқару арасында алшақтық пайда болады. Құжаттар көбейген сайын жүйе бөлшектеніп, басқару қиындай түседі.
Егер осы тәсіл өзгермесе, құжаттардың саны артқан сайын мәселе де күшейе береді. Мұндай жүйені қолмен басқару барған сайын ауырлай береді. Осы жерде негізгі міндет — басқаруды жеңілдету және нақты ету.
Мұның бір жолы — жасанды интеллектке негізделген құралдарды енгізу. Яғни арнайы жүйе:
- құжаттардың орындалуын тұрақты түрде бақылап отырады
- жоспарланған және нақты нәтижелерді салыстырады
- қайталанатын немесе бір-біріне қайшы келетін шараларды анықтайды
- басқару үшін түсінікті кері байланыс береді
Бұл тәсілдің мәні қарапайым. Жоспар жазумен шектелмей, нақты нәтижеге сүйеніп басқаруға көшу. Сонда ғана құжат көп, бірақ нәтиже түсініксіз деген жағдайдан шығып, жүйе нақты жұмыс істей бастайды.
Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы арнайы EconomyKZ.org үшін


