EC[ON]OMY

Патенттік даулар: Дәрі-дәрмектерге қолжетімділік мәселелері

Патенттік даулар дәрі-дәрмектердің қолжетімділігін қамтамасыз етуде үлкен кедергіге айналуда. АҚШ фармацевтика саласының көшбасшысы ретінде патенттік портфельдердің шамадан тыс ұлғаюы мәселесімен бетпе-бет келіп отыр. Бұл үрдіс генериктер мен биосимилярлардың нарыққа шығуын тежейді. Қазақстан өзінің фармацевтикалық нарығын дамыта отырып, осындай қиындықтарға тап болуы мүмкін.

АҚШ-та түпнұсқа дәрілер көбінесе ондаған, кейде жүздеген патенттермен қорғалған. Осының айқын мысалы — Humira препараты. Бұл препараттың негізгі қосылысына арналған патент мерзімі 2016 жылы аяқталды. Бірақ AbbVie компаниясы қосымша 160 патент алды. Бұл патенттер препараттың монополиясын 2037 жылға дейін ұзартты. Осылайша, биосимилярлар үшін нарық 20 жылға жабық болды.

Мәселе тек патенттердің санында ғана емес. Генерик өндірушілер әр патентті сотта даулауына тура келеді. Орташа алғанда, бір дәрі-дәрмек ондаған патенттермен қорғалған, олардың әрқайсысы бірнеше талаптарды қамтуы мүмкін. Бұл компаниялардың нарыққа өнім шығару үшін ондаған сот істерін жеңуін талап етеді. Қаржылық және уақытша шығындар бұл процесті көптеген ойыншылар үшін мүмкін емес етеді.

Мұндай жағдай дәрі-дәрмектердің пациенттер үшін қолжетімділігін айтарлықтай төмендетеді. Генериктер мен биосимилярлар әдетте түпнұсқа дәрілерден әлдеқайда арзан. Мысалы, соңғы он жылда генериктер американдық денсаулық сақтау жүйесінде шамамен 3 триллион доллар үнемдеуге мүмкіндік берді. Алайда, патенттік кедергілер бұл үнемдеуді шектейді.

Қазақстан жергілікті өндірісті дамыта отырып, бұл тәжірибені ескеруі керек. Жергілікті өндірушілердің санының артуы сөзсіз патенттік даулардың көбеюіне әкеледі. Патент иелері мен пациенттердің мүдделерін теңестіру тетіктерін алдын ала жасау маңызды. Мысалы, препараттың ұсақ өзгерістеріне қосымша патенттер беруді қайта қарау қажет. Бұл монополияны жасанды түрде ұзартуға жол бермейді.

АҚШ жүйесі «патенттік тікенектер» мәселесіне де тап болып отыр. Бұл түпнұсқа препараттарды өндірушілер генериктердің шығуын патенттік даулар арқылы кешіктіретін тәжірибе. Мысалы, негізгі патенттің жарамдылық мерзімінің соңғы жылдарында жаңа патенттерге өтінім беру. Қазақстан осы тәжірибені шектейтін заңдар әзірлей алады. Бұл нарыққа қолжетімді дәрілердің тезірек енуіне ықпал етеді.

Тағы бір маңызды аспект — генериктер мен биосимилярлар өндірушілеріне арналған ынталандырулар. АҚШ-та осындай препараттарды әзірлеумен айналысатын компаниялар патенттік дауларға миллиондаған доллар салуға мәжбүр. Қазақстан қолжетімді құқықтық және реттеуші орта құруы қажет. Бұл тіркеу процестерін жеңілдету мен әкімшілік кедергілерді азайтуды қамтуы мүмкін.

АҚШ тәжірибесінен негізгі қорытынды — бұл тепе-теңдіктің қажеттілігі. Зияткерлік меншік құқықтарын қорғау инновацияларды ынталандыруы керек, бірақ бәсекелестікке кедергі келтірмеуі тиіс. Қазақстан пациенттерді дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ететін және өндірушілерге әділ жұмыс шарттарын ұсынатын икемді реттеу жүйесін енгізе алады.

Патенттік кедергілер тек дәрі-дәрмектердің құны мәселесі емес. Бұл уақыт мәселесі де. АҚШ-та сот процестері көбінесе жылдарға созылады. Генерик өндірушілер сот шешімін күтумен өз өнімдерін іске қосу мерзімін жылдарға шегереді. Қазақстан бұл процестерді қысқарту үшін дауларды жедел шешу тетіктерін әзірлей алады.

Патенттік кедергілер мәселесі тек фармацевтика саласына қатысты емес. Бұл қоғамдық денсаулық мәселесі де. Қолжетімді дәрілердің шығуы кешіктірілген сайын, емделусіз қалатын пациенттердің саны артады. Қазақстан үшін бұл денсаулық сақтау бюджетінің шектеулі жағдайында әсіресе маңызды.

АҚШ тәжірибесі бұл мәселелерді шешу кешенді тәсілді қажет ететінін көрсетеді. Заңнаманы өзгерту, жергілікті индустрияны дамыту және бәсекелестікті ынталандыру қажет. Қазақстан АҚШ қателіктерінен сабақ алып, үздік тәжірибелерді өз жағдайына бейімдеп, олардан пайда көре алады.

 

Дайындаған: «ФармМедИндустрия Казахстана» қауымдастығының атқарушы директоры Гүлдария Манақпаева арнайы http://www.economyKZ.org үшін
 

Scroll to Top