Германия бүгінгі күні жаһандық бәсекенің қысымына қарамастан, өндірістік моделін сақтап отырған санаулы елдердің бірі. Өндіріс Азияға ауысып жатқан кезеңде де ол тұрақтылығын жоғалтқан жоқ. Бұл жерде негізгі күш тек ірі корпорацияларда емес. Негізгі тірек — орта компаниялар. Олар жұмыспен қамтуды ұстап тұр, тұрақтылық береді және экспортты қалыптастырады. Мұндай қабат жоқ елдерде индустрия баяулайды. Қазақстан да осы шекке жақындап келеді.
Германия экономикасында бір ерекшелік бар. Ол бірден көзге түсе бермейді. Иә, ел бәсекеге қабілетті. Иә, экономиканың шамамен бестен бірі өңдеуші өнеркәсіптен тұрады. Иә, экспорт мықты. Бірақ бұл көрсеткіштердің артында тек көлем емес. Оның артында жүйе бар.
Бұл жүйеде ірі компаниялар маңызды рөл атқарады. Автокөлік жасау, машина жасау, химия, фармацевтика — бәрі өндірістің негізі. Бірақ осының айналасында мыңдаған шағын және орта кәсіпорындар бар. Олар бөлшектер шығарады, тар бағыттағы шешімдер ұсынады, технологиялық олқылықтарды жабады. Бұл компаниялар қосымша емес. Олар негізгі элемент.
Германияда 500 адамнан аз жұмысшысы бар мыңдаған компаниялар өз саласында әлемдік көшбасшы. Олар баға бойынша емес, сапа мен мамандану арқылы бәсекелеседі. Оларды «жасырын чемпиондар» деп атайды. Бұл жай сөз емес. Бұл нақты құрылымның көрінісі.
Бұл компаниялар жаңалықтарға жиі шықпайды. Үлкен зауыттар салмайды. Биржаға шықпайды. Бірақ экономиканың тұрақтылығын дәл солар ұстап тұр. Сұраныс өзгерсе, ірі компаниялар өндірісті қысқартады. Ал орта компаниялар тез бейімделеді. Олар икемді. Нақты нарық сегментіне терең енген. Жеткізу тізбегін ұстап тұрады.
Мұндай құрылым екі маңызды нәтиже береді. Біріншісі — тұрақтылық. Екіншісі — тереңдік. Экономика бір ғана өнімге немесе салаға тәуелді болмайды. Тәуекелдер бөлінеді. Қосылған құн тізбегі күрделенеді. Бұл компаниялар өз бетімен жұмыс істемейді. Олар жүйенің бір бөлігі. Ірі корпорациялар якорь сияқты. Олар сұраныс қалыптастырады. Орта бизнес сол сұранысты жабады. Бұл бір реттік байланыс емес. Бұл ұзақ мерзімді әріптестік.
Мемлекет бұл процестен тыс қалмайды. Бірақ ол компанияларды тікелей басқармайды. Ол орта жасайды. Технологияны қолдайды. Кадр дайындауға қатысады. Бизнес пен ғылымды байланыстырады.
Жүйе бір бөлігі күшті болғандықтан емес, бәрі байланыста болғандықтан жұмыс істейді. Енді кері жағына қарау керек. Германия да қиындықтардан тыс емес. Зерттеуге жұмсалатын шығын кей елдерден төмен. Патент саны баяу өсіп жатыр. Жаңа цифрлық компаниялар баяу пайда болады. Бұл ең тұрақты жүйенің өзі қысымға түсетінін көрсетеді.
Бірақ негізгі нәрсе өзгермейді. Германия ірі және орта компаниялардың байланысына сүйенеді. Бір модельді екіншісімен алмастырмайды. Қолдағы жүйені бейімдейді.
Мұндай құрылым жоқ елдерде жағдай басқаша. Экономика екіге бөлінеді. Бір жағында ірі жобалар. Екінші жағында шағын бизнес. Ортасында бос кеңістік бар. Бұл жай статистика емес. Бұл жүйелік мәселе.
Мұндай жағдайда ірі компаниялар оқшау жұмыс істейді. Технологияны сырттан алады. Жергілікті жеткізушілер желісі қалыптаспайды. Шағын бизнес күрделі тізбектерге кіре алмайды. Ол сауда мен қызмет көрсету саласында қалады. Орта қабат пайда болмайды. Соның нәтижесінде экономика тереңдігін жоғалтады. Өсу бар, бірақ тұрақты база жоқ. Сыртқы факторларға тәуелділік сақталады.
Германия басқа жолды көрсетеді. Ірі компаниялар орта бизнесті ығыстырмайды. Керісінше, қолдайды. Стандарт қояды. Сұраныс жасайды. Орта компаниялар сол стандартқа бейімделеді. Нишалық бағытта дамиды. Жаһандық тізбекке кіреді.
Мемлекет те тек ірі бизнеске ғана сүйенбейді. Ол нақты технологияларды қолдайды. Белгілі бағыттарға бағдарланған бағдарламалар жасайды. Бұл ресурстарды шашпай, нақты бағытқа жинауға мүмкіндік береді.
Орта компаниялар осы саясаттан ұтады. Олар технологияға қол жеткізеді. Білім алады. Ірі компаниялар арқылы нарыққа шығады. Дамуы жылдамдайды. Бірақ бұл жеткіліксіз. Кадр мәселесі шешілмесе, жүйе жұмыс істемейді. Германияда білім беру өндірісқа жақын. Компаниялар оқу процесіне қатысады. Қандай маман керек екенін өзі айтады. Бұл білім мен еңбек нарығы арасындағы алшақтықты азайтады.
Басқа елдерде керісінше жағдай. Компания маман таба алмайды. Ал түлек жұмыс таба алмайды. Бұл өсуді тежейді.
Германия бұл мәселені серіктестік арқылы шешеді. Мемлекет, бизнес, оқу орындары бірге жұмыс істейді. Бұл бір реттік шара емес. Үздіксіз процесс. Тағы бір маңызды нәрсе — инновация. Компаниялар ғылыми орталықтармен бірге жұмыс істейді. Жаңа технологияларды бірге әзірлейді. Бұл инновацияны тез енгізуге көмектеседі.
Мұндай жүйеде орта бизнес артта қалмайды. Ол технологиялық процестің бір бөлігіне айналады. Өз өнімін дамытады. Жаңа нарыққа шығады. Енді Қазақстанға оралайық. Экономика ұзақ уақыт бойы ірі жобаларға сүйеніп дамыды. Бұл түсінікті. Ірі жобалар тез нәтиже береді. Инвестиция тартады. Жұмыс орындарын ашады.
Бірақ бұл модельдің шегі бар. Ол байланыстар желісін құрмайды. Орта қабатты қалыптастырмайды. Жүйені тереңдетпейді.
Ірі жоба қиындыққа тап болса, бүкіл жүйе теңселеді. Оны ұстап тұратын жеткілікті компаниялар жоқ. Тереңдік жоқ. Германия көрсетіп отыр: тұрақтылық көлемнен емес, құрылымнан келеді. Бұл құрылымда орта бизнес шешуші рөл атқарады.
Тағы бір маңызды жәйт. Мұндай компаниялар өздігінен пайда болмайды. Оларға орта керек. Тұрақтылық керек. Ұзақ мерзімді бағыт керек. Германияда бұл бағыттар келісім арқылы қалыптасады. Мемлекет қатысушыларды жинайды. Стратегия жасайды. Мақсат қояды. Белгісіздікті азайтады.
Компаниялар қайда бара жатқанын түсінеді. Соған сай инвестиция жасайды. Маманданады. Мұндай бағдар жоқ жерде бизнес басқаша әрекет етеді. Ұзақ мерзімді жобадан қашады. Қысқа мерзімді пайдаға жұмыс істейді. Бұл дамуды тежейді.
Тағы бір фактор — бәсеке. Германияда мемлекеттік қолдау нарықтық механизмдер арқылы беріледі. Тендерлер қолданылады. Компаниялар арасында бәсеке болады. Бұл тиімділікті арттырады.
Орта бизнес бұл жүйеде шетте қалмайды. Ірі компаниялармен бірге жұмыс істеуге мүмкіндік алады. Бұл теңгерімді дамуды қамтамасыз етеді. Ал мұндай механизмдер жоқ елдерде қолдау бір жерде шоғырланады. Бұл теңсіздікті күшейтеді. Орта бизнеске жолды тарылтады.
Германия тағы бір маңызды нәрсені көрсетеді. Аймақтардың рөлі үлкен. Саясат тек орталықта ғана жасалмайды. Аймақтар да белсенді. Олар жергілікті жобаларды қолдайды. Ресурстарды бөледі. Бұл әр аймақтың ерекшелігін ескеруге мүмкіндік береді. Жергілікті байланыстарды күшейтеді. Орта бизнесті қолдайды.
Тым орталықтанған жүйеде мұндай икемділік болмайды. Бұл дамуды баяулатады. Тағы бір қызық ерекшелік бар. Германия ұзақ уақыт бойы өз саясатын «өнеркәсіптік саясат» деп атаған жоқ. Ол жай ғана түрлі құралдар арқылы іске асырылды. Бұл артық талқылаудан қашып, нақты іске назар аударуға көмектесті. Соңғы жылдары ғана стратегия айқынырақ көріне бастады. Ол ірі компанияларды қолдауға және жаңа технологияларды дамытуға бағытталған. Бірақ негіз өзгерген жоқ. Байланыс пен үйлесім сақталды.
Қазақстанда диверсификация туралы жиі айтылады. Бірақ диверсификация жобалар арқылы емес, құрылым арқылы келеді. Бұл құрылымда орта бизнес негізгі рөлде. Онсыз экономика үстірт болады. Өндіреді, бірақ күрделі тізбек құрмайды. Экспорттайды, бірақ нарықты бақыламайды.
Германия көрсетеді: нарықты бақылау мамандану арқылы келеді. Орта компаниялар тар сегментті алады. Сол жерде таптырмас болады. Бұл тұрақтылық береді. Мұндай модель бір күнде құрылмайды. Уақыт керек. Төзім керек. Жүйелі жұмыс керек. Бірақ нәтиже береді.
Қазір жаһандық экономика күрделеніп жатыр. Бәсеке күшейді. Технология тез өзгереді. Мұндай жағдайда тұрақтылық басты факторға айналады. Тек ірі жобаларға сүйенген елдер шектеуге тап болады. Орта қабатты қалыптастырған елдер артықшылық алады. Германия мінсіз емес. Бірақ оның моделі жұмыс істеп тұр. Ол тұрақты жүйе қалай құрылады соны көрсетеді.
Қазақстан таңдау алдында тұр. Қазіргі модельді жалғастыру немесе құрылымды өзгерту. Бірінші жол оңай. Екінші жол қиын. Бірақ ұзақ мерзімде нәтиже беретін сол.
Орта бизнес көп назар аудартпайды. Ол тез нәтиже бермейді. Бірақ ол негіз қалыптастырады. Орта қабаты мықты экономика әлдеқайда тұрақты. Ол өзгеріске тез бейімделеді. Дағдарысқа төзімді болады.
Германия көрсетіп отыр: мұндай қабатты жасауға болады. Бірақ ол үшін жүйелі жұмыс керек. Үйлесім керек. Ұзақ мерзімді көзқарас керек.
Ален Серік, порталының сарапшысы EconomyKZ.org
