Елестетіп көріңіз. 2020 жылы бір адамның айлығы 200 мың теңге болды. Сол кезде азық-түлікке, коммуналдық төлемдерге, көлікке, байланысқа, киім-кешекке және басқа да күнделікті шығындарға шамамен 150 мың теңге жұмсалатын. Барлық міндетті төлемдерден кейін қолында 50 мың теңге қалатын. Бұл ақша демалысқа, жинаққа, білім алуға, денсаулыққа немесе жай ғана қаржылық еркіндікке жұмсалуы мүмкін еді.
Бірнеше жыл өтті. Айлығы 350 мың теңгеге дейін өсті. Бір қарағанда жағдайы жақсарғандай көрінеді: табысы шамамен 1,8 есеге артты. Бірақ дәл сол шығындар қоржыны енді 150 мың емес, 320 мың теңге тұруы мүмкін.
Нәтижесінде барлық міндетті шығындарды төлегеннен кейін бұрынғыдай 50 мың емес, небәрі 30 мың теңге қалады.
Міне, ең қызық жері осы. Табыс өсті. Бірақ өмірдегі еркіндік азайды.
Сондықтан экономикада тек жалақының қанша теңгеге өскеніне емес, оның нақты сатып алу қабілетіне қарау маңызды. Егер жалақы өссе, бірақ баға одан да жылдам көтерілсе немесе қосымша табыстың басым бөлігін жұтып қойса, адам шын мәнінде байып кеткен жоқ.
Ол бұрынғыдан көбірек ақша алады, бірақ сол ақшаға сатып алатын мүмкіндігі бұрынғыдай немесе тіпті одан да аз болуы мүмкін.
Инфляция дегеніміз статистикадағы жай ғана көрсеткіш емес. Бұл адамның таңдау мүмкіндігінің біртіндеп тарылуы. Алдымен адам кафеге сирек бара бастайды. Кейін жаңа техника алуды кейінге қалдырады. Одан соң демалысты шегереді.
Бірте-бірте денсаулыққа, білімге немесе спортқа жұмсайтын шығынын қысқартады.
Ал уақыт өте келе бірнеше жылға жоспар құрудың орнына келесі айлыққа дейін қалай жетуді ғана ойлай бастайды. Сондықтан бағаның өсуі қоғам үшін өте ауыр қабылданады. Өйткені ол тек әмиянға емес, адамның болашаққа деген сеніміне де әсер етеді.
Азық-түлік, жалдау ақысы, коммуналдық қызметтер, несие төлемдері, дәрі-дәрмек пен түрлі қызметтердің бағасы қымбаттаған сайын адам тек ақшасынан айырылмайды.
Ол өз жоспарларының бір бөлігін жоғалтады. Біреу баспана алуды кейінге қалдырады. Біреу бала сүю туралы шешімді шегереді. Біреу тұрақты табысынан айырылып қалудан қорқып, сүймейтін жұмысында қала береді. Біреу болашақта табысын арттыруы мүмкін білім алудан бас тартады. Ал біреу келесі айдан ары армандауды тоқтатады.
Сондықтан базалық мөлшерлеме, теңге бағамы, инфляция, бюджет шығындары, жалақы өсімі және несие жүктемесі сияқты ұғымдар жай ғана макроэкономикалық терминдер емес.
Бұлардың бәрі адамның міндетті шығындардан кейін қолында қанша өмір қалатынын анықтайды. Ең маңызды сұрақ адамның қанша теңге табатынында емес. Ең маңыздысы — сол табысқа қанша тауар, қанша қызмет, қанша тыныштық пен қанша еркіндік сатып ала алатынында. Егер жалақы өсіп жатса, бірақ негізгі шығындарды төлегеннен кейін қалатын ақша азайып бара жатса, онда экономикалық өсім адамдардың өмір сапасында әлі сезілмейді деген сөз.
Сондықтан қарапайым адам үшін инфляция есептегі 8%, 10% немесе 12% емес. Бұл — көбірек жұмыс істеп, көбірек табыс тапсаң да, өмірдің жеңілдей қоймағанын сезіну. Осы тұрғыдан алғанда инфляция тек ақшаны алып қоймайды. Ол адамдардың жоспарларын алып кетеді.
Тоқтасын Бақберген, Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы, арнайы www.economyKZ.org үшін
