Құрылыс саласында жоба нысанды пайдалануға берумен аяқталады деп есептеледі. Формалды тұрғыдан бұл рас: актілерге қол қойылды, құрылыс-монтаж жұмыстары аяқталды, нысан құжат жүзінде тапсырыс берушіге берілді. Бірақ өмірлік цикл тұрғысынан дәл осы сәттен бастап жоба нәтижесінің шынайы өмірі басталады. Енді ол сенімділік, беріктік, үнемділік, экологиялық қауіпсіздік және эргономика бойынша сыннан өтеді.
Алдыңғы кезеңдерде қателер құжаттарда, болжамдарда немесе орнықсыз шешімдер түрінде ғана болса, пайдалану кезінде олар нақты проблемаға айналады:
- қолайсыз жоспарлау
- энергияны шамадан тыс тұтыну
- жайлы микроклиматтың болмауы (үй-жайдың салқын және/немесе ыстық болуы)
- инженерлік жүйелерге қызмет көрсетудің күрделілігі және/немесе қымбаттығы
- жаңғырту мүмкіндіктерінің шектеулі болуы
- мүмкіндік болса, осы қателерді түзетуге арналған қайта жасау және жөндеу жұмыстары
Сондықтан пайдалану — жай ғана «дайын ғимаратты немесе нысанды қолдану» кезеңі емес. Бұл бұрын қабылданған шешімдердің сапасы сыналатын кезең. Мұны әсіресе нысанды пайдалану құнын есептегенде анық көруге болады.
Жоба нәтижесін жасау, яғни ғимарат салу кезінде негізгі назар әдетте CAPEX-ке — нысанды құруға жұмсалатын шығындарға аударылады. Ал OPEX — пайдалану, күтіп ұстау, жөндеу және энергия тұтыну шығындары — екінші кезектегі, дәл қазір маңызды емес мәселе ретінде қабылданады. Өйткені пайдалану басқа команданың жауапкершілік аймағы саналады және оның шығынын меншік иесі көтереді. Бірақ бұл жерде бір сұрақ туындайды: жобалау мен құрылыс-монтаж жұмыстарына ақша төлеген тарап пен кейін нысанды пайдалануға қаржы жұмсайтын тарап, жеке немесе заңды тұлға болсын, көбіне бір адам немесе бір ұйым емес пе?
Ұғымдар шатасып кетпеуі үшін негізгі тақырыптан сәл ауытқып, бір жайтты түсіндіре кеткен жөн. Шын мәнінде, нысанды салатын және оны пайдаланатын тараптың бір тұлға болуы міндетті емес. Ғимараттың немесе нысанның кейінгі тағдыры қалай шешілсе де, құрылыс аяқталған бойда сатылса да (тұрғын үй салушыларда жиі кездесетін жағдай), ұзақ уақыт пайдаланылғаннан кейін сатылса да (коммерциялық нысандар мен алаңдарда жиі болады), сатып алушы міндетті түрде пайдалану құнын — жөндеу, реконструкция, қызмет көрсету және басқа да шығындарды бағалайды. Мәселе оның қашан бағаланатынында. Себебі ғимараттарды пайдалану мерзімі ұзақ: 20-30 жылдан 50-70 жылға дейін созылады. Сондықтан пайдалану шығындары, әрине, ең алдымен жақын перспектива тұрғысынан қарастырылады. Уақыт өте инженерлік-техникалық шешімдер ескіреді, жүйелердің техникалық ресурсы сарқылады, күрделі жөндеу мен реконструкция қажет болады. Ал бұл өмірлік циклдің келесі кезеңі. Сол себепті OPEX-ті ғимараттың қазіргі мақсаты бойынша пайдаланылатын белгілі бір кезеңіне және шартты түрде бір меншік иесіне қатысты есепке алған дұрыс.
Енді ғимараттың өмірлік цикліне оралайық. Ол нысан құрылысының салыстырмалы түрде арзан болғанымен, оны пайдаланудың аса қымбатқа түсуі мүмкін екенін көрсетеді. Инженерлік жүйелерден, жөндеуге жарамдылықтан немесе қуат резервтерінен үнемделген қаражат кейін жыл сайын пайдалану шығыны болып қайтып келеді. Іс жүзінде құрылыс кезінде «үнемделген» ақшаның бір бөлігі ондаған жылға созылатын тұрақты шығынға айналады.
Келесі маңызды мәселе — жоғарыда аталған жөндеу мен жаңғырту. Кез келген нысан пайдалану барысында мына кезеңдерден өтеді:
- ағымдағы жөндеу
- күрделі жөндеу
- жабдықты ауыстыру
- жаңғырту
- функцияларды немесе жүктемелерді өзгерту
Яғни пайдалану кезеңінің ішінде үнемі жаңа жобалар туындайды. Сол кезде бастапқы шешімдердің сапасы тағы да көрінеді. Егер нысан әуел бастан өзгерістерге бейімделмесе, жаңғырту күрделі қайта жасауды талап етеді, жабдықты ауыстыру проблемаға айналады, ал жөндеу кезінде қызметті тоқтату қосымша шығын әкеледі.
Нысанның болашақтағы дамуы ескерілмей қабылданған шешімдер әсіресе қымбатқа түседі. Бастапқы кезеңде «жеткілікті» болып көрінген мүмкіндік пайдалану барысында мыналарды шектей бастайды:
- бизнестің өсуін
- технологиялардың өзгеруін
- жүктеменің артуын
- жаңа жүйелерді енгізуді
Нәтижесінде пайдалану активті тиімді қолдануға емес, кезінде инженерлік шешімдермен бірге қаланған шектеулерді еңсере отырып, жаңа талаптарға үнемі бейімделуге айналады. Жобаның бүкіл өмірлік циклі бойымен созылатын негізгі алшақтық дәл осы жерде толық көрінеді. Өйткені бастапқы кезеңдерде басты назар жобаны тез іске қосуға, құрылыс мерзіміне және жұмысты формалды түрде аяқтауға аударылады. Ал қабылданған инженерлік шешімдердің қанша уақытқа жарайтынын айқындайтын ғимараттың қызмет ету мерзімі іс жүзінде белгіленбейді. Пайдалану логикасын анықтайтын да осы:
- Ұзақ мерзімділік
- Икемділік
- Жөндеуге жарамдылық
- Шешімдердің орнықтылығы
- Ондаған жыл бойғы иелену құны.
Егер бұл параметрлер бастапқыда қарастырылмаса, оларды кейін «қосу» өте қиын әрі қымбат, кейде тіпті мүмкін емес. Пайдалану кезінде қателерді түзету құнының ондаған есе өсу себебі де осында. Оның үстіне, мәселе тек қайта жасауға кететін тікелей шығындарда емес. Мына жағдайларға байланысты коммерциялық залал да туындайды:
- қызметтің тоқтауы
- нысанды пайдалану мүмкіндігінің шектелуі
- жөнделіп жатқан алаңдарда жұмыс істейтін бизнестің тиімділігінің төмендеуі
- қосымша ұйымдастырушылық және пайдалану шығындары.
Мұны түсінудің айрықша маңызды екенін айтқымыз келеді. Бірақ, өкінішке қарай, бұл мәселелердің назардан тыс қалатынын мойындауға тура келеді. Пайдалану жаңа проблемалар туғызбайды. Ол өмірлік циклдің алдыңғы кезеңдерінде қабылданған проблемалы шешімдерді әшкерелейді.
Осыдан жай ғана салынып біткен жобаны табысты деп санауға болмайтыны шығады. Салынған ғимарат немесе құрылыс адамдар мен бизнестің тиімді жұмыс істеуіне жағдай жасағанда ғана жоба табысты саналады. Атап айтқанда, нысан:
- пайдалану кезінде орнықты болуы
- дамуға және жаңғыртуға мүмкіндік беруі
- иелену құнын қолайлы деңгейде ұстауы
- бүкіл өмірлік циклі бойы функционалдық мүмкіндігін сақтауы керек.
Халықаралық тәжірибені ескере отырып, бұған қалай қол жеткізуге болады? Елдер арасындағы айырмашылыққа назар аударайық. Ол технология деңгейі немесе қаржыландыру көлемінен гөрі жобаларды басқару жүйесінің жетілуіне көбірек байланысты (суретті қараңыз).
Мысалы, БАӘ-де ірі құрылыс жобалары процестік және келісімшарттық басқару моделі арқылы жүзеге асырылады. PMBoK тәсілдері мен FIDIC келісімшарттары кеңінен қолданылады. Мұнда тәуекелдерді бөлу, өзгерістерді формалды түрде басқару және жобаның тәуелсіз инженері — техникалық мәселелерде тапсырыс берушінің мүддесін қорғайтын тарап — шешуші рөл атқарады. Бұл құрылыс процесін ғана емес, жалпы жобаның орнықтылығын да басқаруға мүмкіндік береді.
Қытай басқа жолды таңдады. Онда жобалық басқару мемлекеттік стратегиялық жоспарлау жүйесіне кіріктірілген. Ірі инфрақұрылымдық жобалар аумақтарды, көлікті, өнеркәсіпті және экономиканы дамытудың ұзақ мерзімді мақсаттарына бағынады. Сондықтан Қытай жобаларды іске асыру жылдамдығымен ғана емес, жүйелі үйлестіру және орындаушылық тәртіп арқылы да тиімділікке қол жеткізіп отыр.
Ресей аралық модельде тұр. Бюрократия, сыбайлас жемқорлық тәуекелдері және нарықтың әркелкілігі секілді посткеңестік проблемаларға қарамастан, ірі инфрақұрылымдық және өнеркәсіптік жобаларда жобаларды басқарудың заманауи тәсілдері, EPC/EPCM модельдері (бізде EPC келісімшарттарымен теңестіріліп кеткен «кілт тапсыру» келісімшарттары емес) және FIDIC элементтері белсенді қолданылады. Бұл дәстүрлі құрылыс тәсілімен салыстырғанда басқару сапасын едәуір арттыруға мүмкіндік береді.
Қазақстан да бүгінде өтпелі кезеңде тұр. Бірақ мәселе мамандардың немесе ресурстардың жоқтығында емес. Екеуі де бар. Оның үстіне, көптеген маманның сапалы практикалық тәжірибесі жеткілікті. Негізгі алшақтық мемлекеттік құрылымдардың басқару мәдениеті мен нормативтік жүйесінде жатыр.
Заманауи жобалар ескірген басқару моделі арқылы жүзеге асырылуға тырысады:
- «қолмен басқаруға» тәуелділік жоғары
- жауапкершілік министрлерге, әкімдерге және басқа лауазымды тұлғаларға жекелей жүктеледі
- ведомствоаралық құрылымдарда да, басқару иерархиясында да рөлдер нақты бөлінбеген
- жүйелі басқарудың орнына реактивті басқару басым.
Көп жағдайда жобаның мақсаттары мен нысанның өмірлік цикл стратегиясына емес, «басшыға қызмет ету» логикасына басымдық беріледі. Ал жобалық басқару әдістемелері мен FIDIC тәсілдері күрделі жобаларды басқарудың негізі ретінде емес, үзік-үзік қолданылады. Көбіне олар тиімді әрі озық басқару әдістері қолданылып жатқандай көрініс жасауға мүмкіндік беретін формалды құрал ретінде қабылданады.
Алайда халықаралық тәжірибе маңызды бір нәрсені көрсетеді. Құрылыс жобасының табысы тек ақшаға, технологияға немесе құрылыс қарқынына байланысты емес. Ол жүйенің мынадай қабілеттерімен анықталады:
- орнықты шешімдер қабылдау
- белгісіздікті басқару
- талаптарды нақты бекіту
- жауапкершілікті бөлу
- құрылыс-монтаж жұмыстары кезеңін ғана емес, нысанның бүкіл өмірлік циклін ескеру.
Қазақстанға құрылыс жобаларын басқарудың өзіндік бірегей моделін ойлап табу керек пе? Жоқ, үздік тәжірибелер бұрыннан бар.
Мәселе басқа: мемлекеттік және корпоративтік басқару жүйесі, нормативтік база мен басқару мәдениеті реактивті құрылыстан нысандардың бүкіл өмірлік циклін басқаруға көшуге қаншалықты дайын? Өйткені бюджетті игеру процесі ретіндегі құрылыс пен ұзақ мерзімді даму құралы ретіндегі құрылыстың ара-жігі дәл осы тұста ажырайды.
