2026 жылдың басында мұнай нарығы мүлде басқа сценарийге дайындалып жатқан еді. Сарапшылар ұсыныстың артық болуы, әлемдік қорлардың көбеюі және бағаның әрі қарай төмендеу қаупі туралы айтып жүрді. ОПЕК+ құрамына кірмейтін елдер өндірісті арттырып жатты, альянс мүшелері нарыққа қосымша көлемдерді біртіндеп қайтара бастады, ал сұраныс жаңа ұсынысты толық сіңіретіндей қарқынмен өспеді. Барлығы мұнай бағасы салыстырмалы түрде төмен болатын кезеңге аяқ басқандай көрінді. Бірақ АҚШ, Израиль және Иран арасындағы қақтығыс бұл болжамдарды бірнеше апта ішінде жоққа шығарды. Нарық мұнай бағасы тек өндіріс көлеміне емес, сол мұнайдың сатып алушыға жете алуына да байланысты екенін тағы бір рет көрді.
Бұрылыс сәті Ормуз бұғазы арқылы өтетін тасымалдың күрт қысқаруынан кейін басталды. Әдетте бұл бағыт арқылы тәулігіне 15 млн баррель шикі мұнай және тағы 5 млн баррель мұнай өнімдері тасымалданады. Бұл әлемдік сұйық көмірсутек тұтынуының шамамен бестен бір бөлігіне тең. Жеткізілімдер азая бастаған сәтте нарық артық ұсыныс туралы әңгімені ұмытып, тапшылықты талқылай бастады. Наурыздың соңына қарай Brent маркалы мұнай бағасы 127 долларға дейін көтерілді, ал айлық орташа баға 103 долларды құрады. Бұл соңғы бірнеше жылдағы ең жоғары деңгей болды. Сонымен қатар нақты жеткізілетін мұнайдың бағасы қаржы нарығындағы фьючерстерден жоғары болды. Мұндай жағдай әдетте нарықта шынайы тапшылық пайда болған кезде байқалады.
Бір қарағанда қымбат мұнай барлық экспорттаушы елдерге тиімді болып көрінеді. Бірақ мұнай дағдарысы ешқашан пайданы бәріне бірдей бөлмейді. Бағаның өсуі мұнайды сатып алушыға жеткізе алған жағдайда ғана табысты арттырады. Сондықтан ең көп зардап шеккендердің қатарында Таяу Шығыстағы ірі өндірушілердің болуы көпшілік үшін күтпеген жағдай болды. Халықаралық сарапшылардың бағалауынша, ең үлкен соққыны Ирак пен Кувейт алды. Бұл елдердің мұнайдан түсетін табысы өткен жылмен салыстырғанда шамамен төрт есеге қысқарды. Бағаның өсуі экспорт көлемінің төмендеуін өтей алмады. Тіпті Сауд Арабиясының мұнай кірісі бар болғаны 4,3%-ға өсті, ал Біріккен Араб Әмірліктерінің табысы аздап төмендеді. Дағдарыс бір қарапайым шындықты көрсетті: бағасы 100 доллар тұратын баррель де егер ол тұтынушыға жете алмаса, табыс әкелмейді.
Ең көп зардап шеккендер қатарында Азия елдері болды. Бұл мемлекеттер ондаған жыл бойы энергетикалық қауіпсіздігін Парсы шығанағынан келетін тұрақты жеткізілімдерге сүйеніп құрған. 2025 жылы Ормуз бұғазы арқылы өтетін мұнай экспортының шамамен 44%-ы Қытай мен Үндістанға бағытталған. Бұған қоса Жапония мен Оңтүстік Корея да осы бағытқа қатты тәуелді болды. Олар үшін мәселе тек бағаның қымбаттауында емес еді. Бірнеше жылдан бері алғаш рет мұнайдың физикалық жетіспеушілігі туралы қауіп пайда болды. Осыған байланысты Жапония наурыз айында шамамен 80 млн баррель көлеміндегі стратегиялық қорларын пайдалануға кірісті. Ал Оңтүстік Кореяның мұнай-химия саласы жеткізілімдердің бұзылуынан қысымға түсті. Оңтүстік-Шығыс Азияның кейбір елдерінде шикізат тапшылығы жанармай жетіспеушілігіне және ішкі нарықтағы бағаның өсуіне алып келді.
Еуропаның жағдайы салыстырмалы түрде тұрақты болды. Оның Ормуз бұғазы арқылы өтетін мұнай ағындарына тәуелділігі әлдеқайда төмен. Сондықтан мұнай тапшылығы қаупі аса байқалмады. Бірақ қазіргі әлемдік нарық аймақтарға бөлінбейді. Егер әлемдік баға өссе, оның әсері жанармайға, логистикаға, электр энергиясына және өнеркәсіп өнімдеріне міндетті түрде таралады. Сондықтан Таяу Шығыстан алыс орналасқан елдердің өзі бұл баға шогының әсерін сезінді.
Ал кейбір мемлекеттер мен компаниялар қалыптасқан жағдайдан пайда көре алды. Солардың бірі Ресей мұнайы болды. Парсы шығанағынан жеткізілімдердің қысқаруы балама көздерге сұранысты арттырды. Үндістанға ресейлік мұнайды сатып алуға уақытша рұқсаттардың берілуі де маңызды рөл атқарды. Соның нәтижесінде Ресей мұнайының экспорты наурыз айында тәулігіне 4,61 млн баррельге жетіп, 2023 жылдан бергі ең жоғары көрсеткішті көрсетті. Urals мұнайының бағасы да айтарлықтай өсті. Наурыздағы орташа баға 77 доллардықұрады, ал кейбір күндері котировкалар 100 доллардан асып, 2013 жылдан бергі рекордқа жетті.
ОПЕК құрамына кірмейтін ірі өндірушілер де ықтимал жеңімпаздардың қатарына кірді. EIA мен ОПЕК болжамдары бойынша алдағы жылдары өндірістің негізгі өсімін Бразилия, АҚШ, Канада және Аргентина қамтамасыз етеді. Бұл елдер үшін қымбат мұнай жаңа инвестициялар мен экспорттық мүмкіндіктердің артуын білдіреді. Әсіресе АҚШ-тың жағдайы қызық. Бір жағынан, қымбат энергия америкалық тұтынушыларға да әсер етеді. Екінші жағынан, ел әлемдегі ең ірі мұнай өндірушілердің бірі болып қала береді және стратегиялық қорларын пайдалану арқылы нарықтағы жағдайды белгілі бір деңгейде реттей алады.
Бірақ бұл дағдарыстың басты жеңімпазы жеке мемлекеттер немесе мұнай компаниялары емес. Ең көп пайда көргендер — алдын ала қор жинап үлгергендер. 2025 жыл бойы әлемде коммерциялық мұнай қорлары тұрақты түрде өсіп отырды. Ол кезде бұл сұраныстың әлсіздігін және ұсыныстың артық екенін көрсететін белгі сияқты көрінген. Алайда бірнеше айдан кейін дәл осы қорлар стратегиялық артықшылыққа айналды. Дағдарыс басталғаннан кейін әлемдік қорлар жылдам қысқара бастады. Халықаралық энергетикалық агенттіктің бағалауынша, тек наурыз айының өзінде олардың көлемі шамамен 85 млн баррельге азайды. Ал Қытай керісінше өз қорларын ұлғайтуды жалғастырды және нарықтағы тұрақсыздықты энергетикалық қауіпсіздігін күшейтуге пайдаланды.
2026 жылғы мұнай шогының ең маңызды сабағы мұнай бағасына немесе өндіріс көлеміне қатысты емес. Бұл оқиға әлемдік экономиканың әлі де бірнеше тар көлік дәлізіне қаншалықты тәуелді екенін көрсетті. Қаңтар айында нарық мұнайдың артық ұсынысы мен қорлардың көбеюін талқылап жатқан еді. Бірінші тоқсан аяқталған кезде сарапшылар соңғы жылдардағы ең ірі тапшылықтардың бірін болжай бастады. Әлем тағы бір рет мұнай бизнесінде өндіріс бәрін шешпейтінін көрді. Екінші маңызды бөлік — логистика. Ал 2026 жылы кімнің қымбат мұнайдан пайда тапқанын және кімнің ең үлкен шығынға ұшырағанын дәл сол логистика анықтады.
Сұлтан Валиханов, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
