EC[ON]OMY

Көпсалалы Компаниялардың Тосқауылдары мен Төлемдері

Глобалды экономикалық өзгерістер мен бәсекелестіктің күшеюі жағдайында әртараптандыру экономиканың тұрақтылығын арттырудың негізгі құралына айналуда. Бұл әсіресе ХХ ғасыр ортасындағы АҚШ-тың көпсалалы компанияларының мысалында айқын көрінеді: олар құрылымдық икемділік пен көпсалалы модельдің арқасында нарықтағы тұрақты орнын сақтап қалды. Майкл Горттың «Әртараптандырудың үлгілері мен тенденциялары» (1962) зерттеуінде әртүрлі салаларға қызметін бөліп, компаниялар өздерін нарықтық шоктардан қалай қорғай алатынын және жаңа жұмыс орындарын қалай құратынын көрсетеді. Экономикасын әртараптандыру жолдарын белсенді іздестіріп жатқан Қазақстан бұл тәжірибеден көп нәрсе ала алады.

Горттың зерттеуі бойынша, 1954 жылы көпсалалы компаниялар АҚШ-тағы барлық компаниялардың 1%-ынан азын құрағанымен, экономикадағы жұмыс орындарының шамамен 38%-ын қамтамасыз еткен. Олардың өндірістік сектордағы үлесі 53%-ға, ал тау-кен өндірісіндегі үлесі 35%-ға жеткен. Бұл деректер әртүрлі салаларда жұмыс істейтін компаниялардың еңбек нарығына елеулі әсер етіп, тіпті тұрақсыз кезеңдерде де жұмыс орындарын қамтамасыз ете алатынын көрсетеді.

Қазақстан үшін, әсіресе, мұнай және металлургия сияқты бірнеше негізгі салаға тәуелді аймақтар үшін көпсалалы бизнес моделі жұмысбастылықты арттырудың маңызды стратегиясына айнала алады. Жаңа салаларды дамыту жаңа жұмыс орындарын құрумен қатар, олардың тұрақтылығын қамтамасыз етеді, бұл негізінен бір салаға тәуелді өңірлер үшін өте маңызды. Мысалы, мұнай бағасының құлдырауы жағдайында Маңғыстау және Атырау облыстары сияқты өңірлер ерекше осал болып келеді, ал жаңа салалар бұл аймақтар үшін өзіндік «қауіпсіздік жастығы» бола алады.

Тағы бір маңызды аспект – көпсалалы компаниялардың жұмыс күшін және активтерін қайта бөлу арқылы икемділікке ие болуы. Горттың зерттеуіне сәйкес, 1954 жылы мұндай компаниялардағы барлық өндірістік операциялардың 45,3%-ы жалпы жұмысбастылықтың 2%-ынан азына келетін кішігірім бағыттарға тиесілі болған. Бұл бағыттардың жалпы жұмысбастылықтағы салыстырмалы түрде төмен үлесіне қарамастан, олар компанияның икемділігі мен тұрақтылығын арттыруда маңызды рөл атқарғанын көрсетеді. Негізгі және екінші деңгейлі бағыттар арасында ресурстарды қайта бөлу мүмкіндігі компанияларға нарықтық ауытқуларға тез жауап беруге мүмкіндік береді.

Қазақстан экономикасы көбінесе шикізат тауарларының бағасының ауытқуына тәуелді болғандықтан, мұндай тәсіл маңызды құралға айнала алады. Икемді құрылым компанияларға негізгі және қосалқы бағыттар арасындағы ресурстарды қайта бөлуді жеңілдетіп, сұраныстың өзгеруіне тез жауап беруге мүмкіндік береді. Мысалы, Қазақстанның агроөнеркәсіптік кәсіпорындары негізгі бизнесті ауылшаруашылық өнімдерін қайта өңдеу және соңғы тұтынушыға арналған тауарларды өндірумен толықтыра алар еді. Бұл бизнестің тұрақтылығын арттырып қана қоймай, ауылдық жерлерде жаңа жұмыс орындарын құруға мүмкіндік береді.

Горттың зерттеуінде 1929-1954 жылдар аралығында ірі компанияларда жаңа өнімдерді енгізу қарқынының айтарлықтай өскені атап өтілген. 1929-1939 жж. жаңа өнімдер саны орта есеппен жылына 48,4 бірлікті құраса, 1950-1954 жж. бұл көрсеткіш 107,8-ге дейін өскен — бұл бұрынғы кезеңдерге қарағанда екі есе жоғары. Бұл көпсалалы модельдің нарықтағы бәсекелестік пен тұрақсыздықтың күшеюі жағдайында қажеттілікке айналғанын көрсетеді. Қызметтің жаңа бағыттарының қарқынды өсуі компаниялардың өз портфелін әртараптандыруға және экономикалық циклдік өзгерістерге бейімделуге дайын екендігін айғақтайды.

Қазақстандық компаниялар, әсіресе, тау-кен өндірісі және металлургия салаларында осындай модельді қарастыра алады. Жаңа өнімдер мен бағыттарды, мысалы, кенді қайта өңдеу және соңғы өнімдерді шығару бағыттарын қосу шикізат бағасына тәуелділікті төмендетуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, агротехнологиялар немесе тұтыну тауарларын өндіру сияқты жаңа салалардағы бастамалар дәстүрлі салалардан тәуелділікті төмендетудің маңызды элементіне айналуы мүмкін.

1954 жылы АҚШ-тың көпсалалы компанияларындағы операциялардың 32,4%-ы жалпы жұмысбастылықтың 1%-ынан азына тиесілі бағыттарда болған. Көрнекті болмағанымен, бұл бағыттар компаниялардың осалдығын азайтуда маңызды рөл атқарған. Осы «буферлік» бағыттарды пайдалану компанияларға негізгі өнімдерден тәуелділікті төмендетуге және сұраныс өзгерістеріне икемді жауап беруге мүмкіндік берді. Кішірек бағыттар сыртқы тәуекелдерден өзіндік «сақтандыру» рөлін атқарды.

Қазақстан үшін бұл модель өте өзекті, өйткені ол бір нарыққа немесе салаға тәуелділікті төмендетуге мүмкіндік береді. Мысалы, мұнай өндірумен айналысатын компания мұнайды қайта өңдеу немесе химия өндірісіне инвестиция салса, бұл бизнес тұрақтылығын арттырып, жаһандық сұраныс пен ұсыныстағы өзгерістерге бейімделуін күшейте алады. Шағын бағыттар сондай-ақ жұмыс орындарын құруға және жалпы экономика тұрақтылығын арттыруға көмектесе алады.

Горт зерттеу деректері бойынша, көпсалалы модель америкалық компанияларға ішкі нарықтық ауытқулармен ғана емес, сонымен қатар халықаралық нарықтарға шығуда да икемділікті қамтамасыз еткен. Жаһандық бәсекелестік жағдайында көпсалалы құрылым компанияларға ішкі өзгерістерге байланысты тәуекелдерді азайтуға және жаңа нарықтарда бәсекеге қабілетті болуға мүмкіндік берді.

Экспорттық әлеуетін дамытып жатқан Қазақстан үшін бұл тәсіл стратегиялық өсудің негізіне айнала алады. Мысалы, металлургия компаниялары халықаралық нарықтарға арналған дайын бұйымдар шығарумен қатар, металдарды қайта өңдеуді де қамти алатын қызмет түрлерін кеңейте алады. Бұл өнімнің қосылған құнын арттырып қана қоймай, сонымен қатар Қазақстанның әлемдік аренадағы позициясын күшейтеді.

АҚШ-тың көпсалалы компанияларының тәжірибесі мұндай құрылымның бір бағытқа тәуелділікті айтарлықтай төмендетуге және экономикалық дағдарыстар кезінде жұмыс орындарын сақтап қалуға мүмкіндік беретінін көрсетеді. Басты назар негізгі бағыттарға аударылғанмен, екінші деңгейлі бағыттар тәуекелдерді таратып, тұрақты табыс ағынын қамтамасыз етеді. Бұл негізінен ірі экспорттық салаларға тәуелді Қазақстан үшін өте маңызды, өйткені жаһандық нарықтағы өзгерістер экономикаға кері әсерін тигізуі мүмкін.

Жаңа салаларды, мысалы, қайта өңдеу, тұтыну тауарлары өндірісі немесе қызмет көрсету саласын дамыту экономиканың тұрақтылығын арттырып, қосымша жұмыс орындарын құруға ықпал етер еді. Елдің табиғи және еңбек ресурстарын ескере отырып, ауыл шаруашылығы, химия өндірісі және энергетика салалары да жаңа өнімдер мен қызметтер қосу арқылы дами алар еді. Көпсалалы модель Қазақстанның ресурстарды тиімді пайдалануы мен негізгі бағыттарға тәуелділікті төмендетуі үшін пайдалы болуы мүмкін.

1950 жылдардағы АҚШ-тың көпсалалы компанияларының тәжірибесі салалық әртүрліліктің және бірнеше секторда таралған жұмысбастылықтың тұрақтылық пен бәсекеге қабілеттілікті айтарлықтай арттыратынын көрсетеді. Ресурстарды қайта бөлуге және жаңа бағыттарды қосуға мүмкіндік беретін икемді құрылым – тұрақты өсу мен жұмыс орындарын сақтаудың негізгі құралына айналады. Сыртқы тәуелділікті төмендетуге тырысатын Қазақстан америкалық тәжірибеден көптеген пайдалы бағыттарды алуы мүмкін.

Жаңа бағыттарды дамыту және әртараптандыру экономикалық тәуекелдерді төмендетіп қана қоймай, сонымен қатар қосымша жұмыс орындарын ашады, бұл негізінен белгілі бір салаларға тәуелді аймақтар үшін маңызды. Жаһандық бәсекелестік пен экономикалық тұрақсыздық жағдайында көпсалалы модель Қазақстан экономикасының стратегиялық өсімі мен тұрақтылығының негізі бола алады.

Дайындаған: Лина Егель қызы, Economy KZ порталының сарапшысы

Scroll to Top