Қалалар – экономиканың, инновациялардың және әлеуметтік өзгерістердің басты қозғаушы күші. Олар жұмыс орындарын қамтамасыз етеді, технологиялық прогресті жеделдетеді және инвестицияларды тартады. Дегенмен кейбір елдер қалалардың өсуін жасанды түрде шектейді. Мұндай шектеулер көлік кептелісін азайтып, инфрақұрылымға түсетін жүктемені жеңілдетеді деп есептеледі. Бірақ бұл экономикалық өсімге қалай әсер етеді?
National Bureau of Economic Research (NBER) «Are Big Cities Important for Economic Growth?» (Matthew Turner және David N. Weil, 2025) зерттеуінде қалалардың халық санын шектеу сценарийлері қарастырылып, олардың ЖІӨ-ге, инновацияларға және еңбек өнімділігіне әсері бағаланады.
Бұл мақалада:
• Неліктен қалалардың өсуі экономикалық даму үшін маңызды?
• Қалалардың көлемін шектеудің салдары қандай?
• Қалалардың халық санын шектеу тиімді бола ала ма?
• Қазақстан және басқа дамушы елдер үшін қандай қорытынды жасауға болады?
Неліктен қалалардың өсуі маңызды?
Қалалардың дамуы мен урбанизация экономиканың бірнеше негізгі артықшылықтарын қамтамасыз етеді:
1. Еңбек өнімділігінің артуы. Кәсіпорындар мен жұмыс күші бір жерде шоғырланған кезде, компаниялар арасындағы өзара әрекеттесу жеңілдейді, шығындар азаяды, инновациялар тезірек енгізіледі.
2. Жалақының өсуі. Ірі қалаларда білікті мамандарға деген бәсекелестік жоғары, бұл жалақының артуына ықпал етеді.
3. Инновациялардың жылдамдауы. NBER зерттеуіне сәйкес, қаланың халқы 10%-ға артса, патенттердің саны 3-5%-ға көбейеді. Бұл – идеялардың шоғырлануы мен ғылыми жаңалықтардың қарқынды дамуының нәтижесі.
4. Шағын және орта бизнестің дамуы. Халық тығыздығы жоғары болған сайын тауарлар мен қызметтерге сұраныс тұрақты түрде сақталады.
Қалалардың өсуін шектеу осы экономикалық артықшылықтарға кері әсер етуі мүмкін.
Қалалардың өсуін шектеу қандай салдарға әкеледі?
NBER зерттеуі екі сценарийді модельдеді:
• 1-сценарий: Қалалардың халқы 1 миллион адаммен шектелсе.
• 2-сценарий: Қалалардың халқы 100 мың адамнан аспаса.
Нәтижелер көрсеткендей:
• Бірінші жағдайда АҚШ-тың ЖІӨ 8%-ға төмендер еді.
• Екінші жағдайда экономика 16-20%-ға қысқарған болар еді.
Бұл шағын қалалардың үлкен экономикалық байланыстарды қамтамасыз ете алмайтынын көрсетеді. Сондықтан инновациялар баяу дамиды, ал еңбек өнімділігі төмен болып қалады.
Қалалардың өсуін шектеу келесі проблемаларға әкелуі мүмкін:
• Тұрғын үй бағасының өсуі. Қала халқының саны жасанды түрде шектелсе, тұрғын үйге сұраныс артып, оның бағасы қолжетімсіз деңгейге жетеді.
• Бизнесті жүргізу шарттарының нашарлауы. Кішігірім қалаларда жұмыс күші аз болғандықтан, бизнесті жүргізу қиындайды.
• Экономикалық өсімнің баяулауы. Қала халқының шектеулі болуы елдің жалпы дамуын тежейді.
Қалалардың халқы шектеулі болуы мүмкін бе?
Қалалардың өсуін шектеудің белгілі бір негіздері бар, бірақ бұл экономикалық тұрақтылыққа теріс әсер етуі мүмкін. Кейбір жағдайларда мұндай шектеулер орынды болуы мүмкін:
• Экологиялық проблемалар. Ірі қалаларда ауа ластануы мен табиғи ресурстардың шамадан тыс пайдаланылуы экологиялық тұрақсыздыққа әкелуі мүмкін.
• Инфрақұрылымның шамадан тыс жүктелуі. Қалаларда көлік кептелісі, сумен жабдықтау және энергиямен қамтамасыз ету мәселелері жиі кездеседі.
• Өңірлер арасындағы теңсіздік. Ірі қалаларға халықтың шоғырлануы ауылдық және шағын қалаларда жұмыс күшінің жетіспеуіне әкелуі мүмкін.
Дегенмен, бұл мәселелерді шешудің тиімдірек жолдары бар: ақылды көлік жүйелерін енгізу, қала маңындағы аймақтарды дамыту және инфрақұрылымға инвестиция салу.
Қазақстан үшін қалалардың дамуын теңгерімді түрде басқару өте маңызды. Алматы мен Астана – елдің негізгі экономикалық орталықтары, бірақ халықтың шектен тыс шоғырлануы инфрақұрылымдық қиындықтарға әкелуі мүмкін.
Альтернативті стратегиялар:
• Спутниктік қалаларды дамыту. Мегаполистердің айналасында жаңа шағын қалалар құру халықтың бір жерде шамадан тыс шоғырлануын азайтуға көмектеседі.
• Аймақтық экономикалық хабтарды қолдау. Әртүрлі өңірлерде өнеркәсіптік және инновациялық орталықтарды дамыту арқылы урбанизацияны теңгерімді түрде жүргізу.
• Цифрлық инфрақұрылымға инвестиция салу. Бұл шалғай өңірлерде де қашықтан жұмыс істеу мүмкіндіктерін кеңейтіп, халықтың үлкен қалаларға көшуін азайтады.
Қалалардың өсуін шектеу экономикалық өсімге кері әсер етуі мүмкін. NBER зерттеуі көрсеткендей, мегаполистер экономикалық дамудың негізгі драйвері болып табылады, ал олардың жасанды түрде шектелуі инновациялардың баяулауына және жалпы өндірістің төмендеуіне әкелуі мүмкін.
Елдер қалаларды шектеудің орнына, орнықты қалалық даму стратегияларын әзірлеуі керек. Бұл инфрақұрылымдық жүктемені азайтуға және экономикалық өсімді қамтамасыз етуге көмектеседі.
Дайындаған: Лина Егель қызы арнайы www.economyKZ.org үшін
