Германия Еуропада ірі технологиялық және салалық өтпелі кезеңдер ведомстволық фрагменттер мен өңірлік қайшылықтарға ыдырап кетпейтін сирек елдердің бірі болып қала береді. Өнеркәсіп экономиканың жоғары үлесін сақтап отыр, экспорт тереңдігін жоғалтпайды, ал жүйелі трансформациялар жұмыспен қамтудың құлдырауынсыз және инвестициялық үзілістерсіз өтуде. Мұның сыры субсидия көлемінде де, реттеушінің қатаңдығында да емес. Негізгі фактор – мүдделерді қалай келісетіні және шешімдерді қалай синхрондайтыны. Германия бағдарламаны бағдарлама үшін жазбайды. Ол мақсаттар, мерзімдер, инфрақұрылым және ынталандырулар бір логикаға біріктірілетін ұлттық өтпелі платформаларды құрады. Дәл осы тәсіл жұмыс істейтін өнеркәсіптік саясатты қағаз жүзіндегі саясаттан айырады.
Өтпелі экономикада мәселе көбіне мақсаттың жоқтығынан болмайды. Мақсаттар әдетте бар. Мәселе басқа жерде. Инвестиция өзге әрекеттерге тәуелді. Зауыттар желілерсіз іске қосылмайды. Желілер жүктеме кепілдігінсіз салынбайды. Кадр жұмыс берушінің сигналысыз дайындалмайды. Бизнес ұзақ мерзімді ереже айқындалмайынша тәуекелге бармайды. Мұндай жағдайда нарық мозаиканы өзі жинай алмайды. Германия осы қарапайым фактіні мойындап, координациялық сәтсіздіктердің тәуекелін азайтатын механизмді қалыптастырды.
Практикада бұл бір алып жоспар емес, тұрақты келісу процесі. Мемлекет бизнес, өңірлер, кәсіподақтар, ғылым және реттеушілер бір алаңда жол картасын бірге талқылайтын платформалар жасайды. Бір реттік кеңес емес, үздіксіз жұмыс режимі. Мақсаттар, стандарттар, кезеңдер, инфрақұрылымдағы тар жерлер, кадр қажеттілігі және қаржыландыру көздері келісіледі. Бұл тәсіл белгісіздікті күрт азайтады. Инвестор жобаға кірсе, оған қатарлас мәселелердің де шешілетінін түсінеді. Бұл пайдаға кепіл емес, логикаға кепіл.
Ең айқын мысалдардың бірі – автокөлік саласының трансформациясы. Іштен жану қозғалтқыштарынан электр шешімдеріне көшу тек технологияға тірелмейді. Ол инфрақұрылымға, стандарттарға, энергия жүйесіне, персонал даярлауға және тұтынушы мінез-құлқына тіреледі. Қуаттау станциясы болмаса, көлік сатып алынбайды. Көлік болмаса, қуаттау салынбайды. Стандарт болмаса, нарық бөлшектенеді. Германия осы «тауық пен жұмыртқа» мәселесін ұлттық платформа арқылы шешеді: жүйенің барлық элементі бір уақытта талқыланып, ілгері жылжиды. Директива арқылы емес, келісілген бағдарлар мен өзара міндеттемелер арқылы.
Осыған ұқсас логика өнеркәсіптің цифрлық трансформациясында да жұмыс істейді. Байланысқан машиналар, деректер, қауіпсіздік стандарттары және жаңа дағдылар бәсекелік картаны өзгертеді. Ерте кіргендер артықшылық алады. Кешіккендер нарық жоғалтады. Германия цифрландыру ұранымен шектелмеді. Ол стандарттар, киберқауіпсіздік, кадр даярлау және шағын бизнесті бейімдеу талқыланатын платформаны құрды. Бұл абстракт стратегия емес, күрделі технологиялық сдвигті басқарылатын процеске айналдыратын нақты механизм.
Әлеуметтік тұрғыдан сезімтал өтпелі кезеңдерді келісу тәжірибесі де маңызды. Көмір генерациясынан шығу өңірлерге, жұмыспен қамтуға және ірі корпорацияларға әсер етеді. Мұнда компромисс табу қиын. Германия кең платформа арқылы мерзімдерді, өтемақыларды, балама жұмыс орындарын және аумақтық қолдауды талқылайды. Нәтиже мінсіз емес, бірақ қақтығыс саяси тығырыққа айналмайды. Өтпелі кезең басқарылатын күйде қалады.
Барлық кейстің ортақ белгісі айқын. Мемлекет ұйымдастырушы және фасилитатор рөлін алады. Ол нарықты алмастырмайды. Ол тәуекелді азайтып, жүйені жинайды. Бұл министрліктер бағдарлама жазып, өңірлер көрсеткішпен есеп беріп, бизнес сырттай бақылап отыратын модельден түбегейлі өзгеше.
Енді Қазақстанға қарайық. Формалды түрде мақсат бізде де аз емес. Диверсификация, индустрияландыру, технологиялық жаңару, көміртек ізін азайту, өнімділікті арттыру. Құжат көп. Тапсырма одан да көп. Бірақ нақты процесс жиі қағаз деңгейінде тоқтайды. Себебі мақсат синхрондау механизмімен бекітілмейді. Әр элемент өз логикасымен қозғалады. Энергетика бір бөлек. Өнеркәсіп бір бөлек. Білім беру үшінші, өңірлер төртінші бағытта. Соның салдарынан инвестициялық шешімдер тұралап қалады.
Қазақстанда басым салалар жарияланады, бірақ инфрақұрылым дайын болмайды. Өндіріс ынталандырылады, бірақ білікті кадр жетіспейді. Өңірлер ортақ стандарт пен шартсыз жобалар үшін бәсекеге түседі. Бұл жаман ниеттен емес. Бұл институционалдық архитектура мәселесі.
Германия тәжірибесі тұрақты келісу платформасынсыз өтпелі кезеңдер жиналмайтынын көрсетеді. Платформа бағдарламадан үш белгімен ерекшеленеді. Біріншіден, оған тек ведомство емес, барлық негізгі стейкхолдер қатысады. Екіншіден, ол уақыт бойы өмір сүріп, үнемі қайта қаралады. Үшіншіден, ол абстракт көрсеткішке емес, тар жерлер мен бірін-бірі толықтыратын инвестицияларға фокус қояды.
Қазақстан үшін бұл логика өзара тәуелді шешімдер көп салаларда аса өзекті. Электр энергетикасы мен өнеркәсіп. Көлік пен қалалық орта. Цифрлық технологиялар мен еңбек нарығы. Мұнда жеке тапсырмамен алға жылжу мүмкін емес. Мұнда бір ырғақ қажет.
Германия инвестициялық тәуекелді қалай азайтатыны да маңызды. Ол кез келген жағдайда тұрақтылық уәде етпейді. Ол ережелер мен сигналдардың болжамдылығын жасайды. Айырмашылық нәзік, бірақ принципті. Бизнес траекторияны көреді. Бұл технологиялық белгісіздік жағдайында да шешім қабылдауға мүмкіндік береді.
Кейде Қазақстандағы талқылауда тағы бір нәрсе ескерілмей қалады. Ұлттық платформалар бәсекеден бас тарту деген сөз емес. Керісінше, олар бәсекені күшейтетін рамка жасайды. Стандарттар алаңды теңестіреді. Координация кіру тосқауылын төмендетеді. Шағын және орта компаниялар ірі тізбектерге қосыла алады. Германияда дәл осылай ірі өндірушілердің айналасында тығыз экожүйе қалыптасады.
Қазақстандық модель көбіне басқа паттернді қайталайды. Бағдарлама іске қосылады. Қаржы бөлінеді. Жауапкершілік шайылады. Бірнеше жылдан соң ұқсас мақсаттары бар жаңа бағдарлама басталады. Бұл бизнес пен өңірлердің сенімін төмендетеді. Инвестор стратегия емес, бастамалардың тізбегін көреді.
Германия тәжірибесі өтпелі кезеңдерге көп құжат емес, басқа басқару логикасы керек екенін көрсетеді. Мемлекет тыңдай алатын және байланыстыра алатын логика. Өңірлер тек орындаушы емес, шешімнің авторы болатын логика. Бизнес саясат объектісі емес, тең автор болатын логика.
Қазақстан үшін мұндай тәсілді енгізу институтты көшіруді талап етпейді. Ол фокусты өзгертуді талап етеді. Бағдарламадан платформаға. Көрсеткіштен тар жерге. Тапсырмадан келісілген жол картасына. Бұл құжат жазудан күрделірек. Бірақ дәл осы айырмашылық өтпелі кезеңдерді өткізетін экономика мен оларды үнемі кейінге қалдыратын экономиканы ажыратады.
Жылдамдай түскен технологиялық және климаттық өзгерістер әлемінде уақыт негізгі ресурсқа айналды. Германия оны синхрондау арқылы пайдаланады. Қазақстан әзірге оны келіспеушіліктерде жоғалтып отыр. Айырмашылық амбицияда емес.
Сұлтан Валиханов, EconomyKZ.org порталының сарапшысы
