Қазақстан экономикасы соңғы жылдары екі күштің ықпалында өмір сүріп келеді – мемлекеттік қолдаудың белсенділігі мен импортқа тәуелділіктің өсуі. Қазақстан Ұлттық банкінің 2023 жылы сәуірде жариялаған зерттеуі (№2023-05) алғаш рет мемлекеттік шығындардың елдің сыртқы секторы мен төлем теңгеріміне нақты ықпалын сандық түрде бағалады. Зерттеу авторлары – Бердібек Тұрабай, Азат Өскенбаев, Жасұлан Мұратов, Меруерт Алмағамбетова және Нұрлан Оспанов – 2015–2022 жылдар аралығындағы деректерді талдап, маңызды қорытындыға келді: мемлекеттік шығындар 1%-ға артқанда, импорт көлемі келесі айда 0,6%-ға көбейеді, ал бес ай ішінде жиынтық өсім 1,42%-ға жетеді. Бұл – Қазақстанда фискалдық саясаттың импорт арнасы арқылы жұмыс істейтінін, яғни бюджет тапшылығы артқан сайын ағымдағы шоттың дефициті де тереңдейтінін білдіреді.
Осылайша, зерттеу «қос дефицит» гипотезасын растайды: бюджет пен төлем теңгерімі бір-бірімен тығыз байланысты. 2014–2021 жылдары Қазақстанның ағымдағы шоты үнемі теріс аймақта болды. Тек 2013 жылы және 2022 жылдың алғашқы тоғыз айында, мұнай бағасының жоғарылауы кезінде, уақытша профицит байқалды. Орташа алғанда, сол жылдары ағымдағы шот тапшылығы ЖІӨ-нің 4 %-ына, ал кей жылдары 6,3 %-ына дейін жетті. Бұл көрсеткіштің негізгі себебі – импорттың тұрақты түрде жоғары болуы. Экономика баяулағанда да, импорт көлемі айтарлықтай азаймайды. Мысалы, 2015 жылы теңге бағамы 92%-ға әлсірегеніне қарамастан, импорт тек аздап төмендеді. Бұл жағдай импорт сұранысының икемсіздігін дәлелдейді: отандық тауарлар жеткіліксіз немесе сапасы төмен болғандықтан, халық пен бизнес әлі де шетелдік өнімдерді сатып алады.
Ұлттық банк VAR талдау әдісін қолданып, бюджет шығындары мен импорт арасындағы байланысты зерттеді. Нәтижесінде детерминация коэффициенті R² = 0,71 болып шықты, яғни импорттың шамамен 71 %-дық ауытқуы тікелей мемлекеттік шығындардың өзгеруінен туындайды.
Грейнджер тесті көрсеткендей, импорт көлеміндегі өзгерістердің себебі – бюджеттік шығындардың өсуі, керісінше емес (p = 0,0006). Бұл – фискалдық саясаттың импортқа нақты әсері бар екенін дәлелдейтін статистикалық факт.
Салыстырмалы түрде айтқанда, G7 елдерінде мемлекеттік шығындар 1%-ға артқанда импорт шамамен 0,4%-ға көбейеді. Қазақстанда бұл әсер 0,6%, яғни екі есе жоғары.
Бұның басты себебі – бюджет құрылымы мен экономиканың ерекшелігі. Республикалық бюджет жалпы мемлекеттік шығындардың 83 %-ын құрайды. 2021 жылы бюджет көлемі 35,7 млрд долларды құраса, 2015 жылы ол 11,6 млрд доллар болған — яғни теңге бағамының төмендеуіне қарамастан, көрсеткіш үш еседен астам артқан.
Әлеуметтік шығындар осы кезеңде 24%-дан 29%-ға дейін өсті. Білім беру саласына бөлінетін үлес 2017 жылы 4%-ға дейін қысқарғанымен, 2021 жылы 9%-ға дейін өсті. Денсаулық сақтау үлесі 10–14%, қорғаныс және құқықтық қызметтер 11% шамасында. Яғни, бюджеттің үштен бірі әлеуметтік бағыттарға, тағы үштен бірі – трансферттер мен субсидияларға жұмсалады.
Бюджет тапшылығы да тұрақты түрде байқалды: 2016 жылы -1,6% ЖІӨ, ал 2020 жылы -3,1% ЖІӨ болды. Ұлттық қордан трансферттерді есептемегенде, 2017 және 2021 жылдары тапшылық 5%-дан асты. 2017 жылдан бастап бюджет тапшылығы ішкі қарыз алу есебінен жабыла бастады.
Бұрын сыртқы займдарға сүйенсе, қазір мемлекет негізінен ішкі облигациялар шығарады. Бұл валюталық тәуекелдерді азайтқанымен, бюджеттің мұнай кірістеріне тәуелділігін өзгертпеді.
Зерттеу көрсеткендей, мемлекеттік шығындардың көп бөлігі шикізаттық емес секторға бағытталған, бірақ экспорттық нәтиже аз. Көптеген инвестициялық жобалар сыртқы нарыққа өнім шығара алмады. Шикізаттық емес ағымдағы шот жыл сайын теріс болып қалды. 2014–2021 жылдар аралығында шетелдік инвесторлардың табыстары экспорт көлемінің 37%-ына тең болды.
Демек, экспорттан түскен әрбір үш доллардың бірі ел экономикасына емес, шетелге кетеді. Осы жағдайда мемлекеттік шығындардың кез келген өсуі сыртқы теңгерімге қысым түсіреді.
Импорт теңге бағамына да, мұнай бағасына да тәуелсіз. Ол тұрақты бюджеттік төлемдер, мемлекеттік сектордағы жалақылар мен әлеуметтік қолдаулардың арқасында жоғары деңгейде қалады.
2021 жылы Қазақстан тұрғыны өз табысының орташа есеппен 76,5%-ын тұтынуға, соның ішінде 36%-ын импорттық тауарларға жұмсаған. Бұл – халықтың үштен бір бөлігі шетелге кететінін көрсетеді.
Ұлттық банк бұл үрдісті «фискалдық тұрақтылықтың екіжақты әсері» деп сипаттайды. Мемлекет экономикалық белсенділікті тұрақтандырғанымен, импорттың өсуін де тежей алмай отыр. Сондықтан ағымдағы шотқа қысым тұрақты түрде сақталады. Мультипликативті әсер бұл үрдісті күшейтеді.
Бюджет шығындары 1%-ға артқанда, импорт тек 0,6%-ға ғана емес, бес ай ішінде 1,42%-ға дейін өседі. Бұл тізбекті реакцияны түсіндіру оңай: мемлекеттік инвестициялар жаңа табыстар әкеледі, ал табысы артқан халық пен бизнес қайтадан шетелдік тауарларды сатып алады – автокөлік, тұрмыстық техника, құрылыс материалдары, жиһаз және тағы басқа. Осылайша, мемлекеттік шығындар ішкі өндірістен гөрі импортқа көбірек серпін береді.
Бюджеттен шыққан әрбір теңге экономиканы қозғалысқа келтіргенімен, оның едәуір бөлігі шетелге кетеді. Мысалы, 2021 жылы бюджеттің жалпы көлемі 35,7 млрд доллар болса, 0,6%-дық әсер ай сайын шамамен 214 млн доллар импорттың қосымша өсіміне тең. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, мемлекеттік шығындардың төлем теңгеріміне әсері ең алдымен тауар импорты арқылы жүреді. 2021 жылы Қазақстанның жалпы импорт көлемі 43,1 млрд АҚШ долларына жетті, ал 2015 жылы бұл көрсеткіш 32,5 млрд доллар болған. Теңге бағамының екі есеге жуық әлсіреуіне қарамастан, импорттың физикалық көлемі артқан. Бұл импорттың табысқа тәуелді емес, яғни икемсіз сипатта екенін дәлелдейді.
Импорт құрылымына қарасақ, негізгі үлесті машиналар, жабдықтар мен көлік құралдары (42%) құрайды. Одан кейін азық-түлік пен ауыл шаруашылығы өнімдері (13%), химия өнімдері (12%) және құрылыс материалдары (8%) келеді. Бұл — мемлекеттің көптеген инфрақұрылымдық және әлеуметтік жобалары шетелдік тауарларға тікелей тәуелді екенін көрсетеді.
Тіпті ішкі өндірісті қолдауға бағытталған бағдарламалар да импортты ынталандырып отыр. Мысалы, ауыл шаруашылығы техникасы, медициналық құралдар немесе зертханалық жабдықтар — көбіне шетелден сатып алынады. Осылайша, мемлекеттік инвестициялар ішкі өндіріс емес, сыртқы сұранысқа серпін береді.
Ұлттық банк сарапшыларының айтуынша, фискалдық ынталандырулар импорт мультипликаторын күшейтеді: экономикаға көп қаражат түскен сайын, сыртқа кететін валюта көлемі де өседі. Бұл құбылысты экономиканың құрылымымен түсіндіруге болады: Қазақстанда қосылған құнның тек 20%-ы өңдеуші өнеркәсіпте, ал 60%-дан астамы сауда мен қызмет көрсету саласында қалыптасады. Сондықтан ішкі сұраныс көбейсе, ол өндіріс арқылы емес, импорт есебінен қанағаттандырылады.
Ағымдағы шоттың динамикасы да осы тенденцияны дәлелдейді. 2019 жылы оның тапшылығы ЖІӨ-нің -4,1%-ын, 2020 жылы -6,3%-ын, ал 2021 жылы -2,6%-ын құрады. Алайда мұнайсыз экспорттың көлемі импорттың өсуін өтеуге жеткіліксіз. Бұл – елдің шикізаттық емес экономикасы әлі де әлсіз екенін көрсетеді.
Импорттың ЖІӨ-дегі үлесі соңғы жылдары тұрақты — 30–35% шамасында, ал мұнайсыз экспорт — 15%-дан аз. Сондықтан сыртқы теңгерімдегі айырмашылық жүйелі сипатқа ие. Зерттеу авторлары тағы бір маңызды тұжырым жасайды: мемлекеттік шығындар тек тауар импортына ғана емес, қызмет көрсету мен табыс балансына да әсер етеді. Бұған мемлекеттік тапсырыстардағы шетелдік мердігерлер мен консалтингтік компаниялардың қызметтері кіреді. Осылайша, фискалдық саясаттың ықпалы бірнеше арна арқылы бір мезгілде жүреді – тауарлар, қызметтер және табыс ағындары.
Ұлттық банк бұл деректердің негізінде мына қорытындыға келеді: бюджет тұрақты болғанымен, сыртқы теңгерімнің тұрақтылығын қамтамасыз етпейді. Мемлекет экономикадағы сұранысты қолдаған сайын, импорт та өседі. Яғни ішкі тұрақтылық көбіне сыртқы тәуелділіктің есебіненсақталып отыр. Әлеуметтік шығындар осы процестің басты факторларының бірі. Бюджеттің шамамен 30%-ы халыққа тікелей төлемдерге- зейнетақы, жәрдемақы және субсидияларға бағытталады. Бұл қаражат бірден тұтынуға кетеді, ал бөлшек саудадағы тауарлардың 40%-ы импорт.
Нәтижесінде, ішкі сұранысты қолдау сыртқы валюталық ағымдарды күшейтеді. Бюджеттік мультипликаторлар да нақты есептелген. Нәтижелерге сәйкес, мемлекеттік шығындардың импортқа қысқа мерзімді әсері – 0,6, ал жиынтық әсері 1,42 коэффициентпен өлшенеді. Бұл дегеніміз, мемлекеттік шығындардың өсуі уақыт өте келе бірнеше есе көбейетін импорт сұранысын тудырады.
Егер бұл көрсеткішті нақты ақшаға айналдырсақ: 2021 жылы бюджет көлемі 35,7 млрд доллар болса, оның 1 %-ы шамамен 357 млн доллар. Сол соманың 0,6%-дық әсері алғашқы айда 214 млн доллар қосымша импортқа, ал бес айдың жиынтық әсері шамамен 500 млн долларға тең. Бұл — елдің жалпы ішкі өнімінің шамамен 1 %-ы.
Осыған байланысты Ұлттық банк фискалдық саясатты макроэкономикалық тұрақтылықтың негізгі айнымалысы деп атайды. Себебі импортқа әсер ететін негізгі фактор – валюта бағамы емес, дәл осы мемлекеттік шығындардың көлемі мен құрылымы. Зерттеу авторлары шығын құрылымының сапасынаерекше назар аударады.
Инфрақұрылым, қорғаныс және әлеуметтік төлемдер арасындағы айырмашылық үлкен. Мысалы, инфрақұрылымдық жобалар шетелден жабдық пен материал сатып алуды қажет етеді, бірақ ұзақ мерзімде ішкі өндірісті дамытуға мүмкіндік береді. Ал әлеуметтік төлемдер экспорттық нәтиже бермейді және бірден тұтынушылық импортты арттырады.
2021 жылы республикалық бюджет келесідей бөлінді:
• әлеуметтік көмек пен қамтамасыз ету — 29%,
• білім беру — 9%,
• денсаулық сақтау — 10%,
• қорғаныс пен қауіпсіздік — 11%,
• көлік және инфрақұрылым — 8%,
• трансферттер мен субсидиялар — 27%.
Осы шығындардың ішінде инвестициялық сипаттағысы тек шамамен 15%, яғни өндіріс қуатын арттыруға бағытталған. Қалған 85 % – ағымдағы төлемдер, олардың басым бөлігі импорт арқылы сыртқа кетеді.
Зерттеу мәтінінде нақты айтылған: «Мемлекеттік шығындардың төлем теңгерімінің ағымдағы шотына әсері негізінен импорттың өсуі арқылы жүреді. Бұл Қазақстан жағдайында қос дефицит гипотезасының орындылығын растайды». Бұл – Ұлттық банктің ресми түрде фискалдық саясат пен сыртқы теңгерім арасындағы байланысты сандық түрде дәлелдеген алғашқы зерттеуі. Бұл деректер бюджеттік саясаттың тек ішкі ғана емес, сыртқы тұрақтылыққа да әсер ететінін айқын көрсетеді.
Басты қорытынды – мемлекеттік және сыртқы саясатты бөлек қарауға болмайды. Егер үкімет ішкі өндіріссіз бюджетті ұлғайтса, импорт өсіп, валюта нарығына қысым күшейеді. Бұл ұзақ мерзімде екі нұсқаға әкеледі: шығындарды қысқарту немесе ұлттық валютаның әлсіреуі.
Дегенмен, зерттеу авторларының айтуынша, шешім бюджет көлемін азайтуда емес, оның құрылымын жақсартуда. Шығындарды экспортты дамытуға және импортты алмастыруға бағыттау қажет. Тек осындай бағытта ғана фискалдық саясат сыртқы тепе-теңдікті нығайта алады.
Қазір Қазақстан алдында маңызды таңдау тұр. Мемлекет үлкен инвестиция салып отыр, бірақ олардың тиімділігі төмен. Шикізаттық емес экспорт баяу өсіп, импорт жылдам артып келеді. 2022 жылы импорт 17,4%-ға, ал мұнайсыз экспорт бар болғаны 4,8%-ға өсті. Сонымен қатар, бюджет әлі де Ұлттық қор трансферттеріне тәуелді. 2021 жылы қордан бюджетке 4,5 трлн теңге, яғни барлық кірістің шамамен 40%-ы бөлінді. Бұл қаражат көбіне ағымдағы төлемдерге жұмсалып, инвестициялық әсері шектеулі болды.
Осы тұрғыдан алғанда, Ұлттық банктің бұл зерттеуі – жай талдау емес, экономикалық тәуелділіктің нақты көрінісі. Мемлекеттік шығындар ішкі тұрақтылық беріп отыр, бірақ сонымен бірге сыртқы әлсіздікті де күшейтуде. Қысқа мерзімде бюджет ел ішінде табыс пен жұмыспен қамтуды арттырады. Алайда ұзақ мерзімде бұл модель сыртқы қарыздың өсуіне және валюталық қысымның күшеюіне әкеледі. Бұл – Қазақстан экономикасының «фискалдық парадоксы»: мемлекет тұрақтылықты қамтамасыз еткен сайын, импорт та арта түседі.
Ұлттық банк алғаш рет бұл тәуелділікті нақты сандармен дәлелдеді. Зерттеу нәтижесі: бюджет тек әлеуметтік саясат құралы емес, ол сыртқы теңгерімнің құрылымын қалыптастыратын негізгі фактор.
Төлем теңгерімінің тұрақтылығы – мемлекеттік шығындардың сапасына тікелей байланысты. Егер бюджет қаражаты импортты күшейтсе, әр теңге жаңа дефицитке айналады. Ал егер ол ішкі өндіріс пен экспортты дамытуға жұмсалса, онда бюджет экономикалық өсудің тұрақты негізі бола алады.
