EC[ON]OMY

Фармацевтикадағы мемлекеттік қолдау: шындық пен миф

Қазақстанда жеке секторды күшейтуге, инвесторлардың тәуекелдерін төмендетуге және жаңа өндірістердің дамуын жеделдетуге арналған 117 мемлекеттік қолдау құралы бар. Бірақ осы көлемді жүйеде фармацевтика саласына арналған бірде-бір нақты құрал жоқ. Дәрі-дәрмек пен медициналық бұйымдар өндірушілері өз қаражатына зауыт салып, өндірісті жаңғыртып жатыр, ал мемлекет нарыққа қолжетімділікті немесе кепілді сатып алуды қамтамасыз етпейді.

Ұзақмерзімді жеткізу шарты, оффтейк-келісімшарт және инвестициялық келісім арасындағы талдау көрсеткендей: денсаулық сақтау саласындағы «ұзақмерзімді шарт» тек атауы бар, бірақ мазмұны жоқ құжат. Онда мемлекет тарапынан ешқандай кепілдік, стимул немесе қолдау жоқ, сондықтан саланың тәуекелі жүйелі сипатқа ие болды.

Негізгі проблема: фармадағы ұзақмерзімді келісім – қолдау құралы емес. Бұл келісімде сатып алу кепілдігі, жеңілдіктер немесе инвесторды қорғау жоқ. Сондықтан фармацевтика индустриясы мемлекеттік қолдаудың 117 құралының тізіміне мүлде кірмей қалды.

20 маусымда бекітілген жаңартылған қолдау тізімі өнеркәсіптен бастап цифрландыруға дейінгі көптеген бағытты қамтиды. Бірақ дәрі-дәрмек пен медбұйымдарды өндіруге арналған арнайы қолдау мүлдем жоқ.

Соңғы жылдары саланың өзі зауыттар салып, өндіріс ашып жатқанын ескерсек, бұл – мемлекет фармацевтиканы индустриялық саясаттың басым бағыты ретінде көрмейтінін көрсетеді.

Мұндай жағдай неліктен қалыптасты?

Үш құжатты салыстыру қажет:

•  денсаулық сақтау саласындағы ұзақмерзімді жеткізу шарты,

•  «Өнеркәсіптік саясат туралы» заңдағы оффтейк-контракт,

•  Кәсіпкерлік кодекстегі инвестициялық келісім.

Жедел талдау фармадағы ұзақмерзімді шарттың шын мәнінде тек қарапайым жеткізу шарты екенін дәлелдейді: ол бизнестің мойнына барлық міндетті артады, ал мемлекет ештеңе міндеттенбейді.

Бүгінде 90 ұзақмерзімді шарт бар:

40 – дәрі-дәрмек бойынша,

50 – медбұйымдар бойынша.

Ешқайсысында кепілді сатып алу көлемі жоқ.

Ұзақмерзімді жеткізу шарты: бизнеске неге ешқандай кепілдік бермейді? Кодекске сәйкес, шарт сырт көзге қолдау құралы сияқты: жеткізуші мен Бірыңғай дистрибьютор арасында байланыс бар, өндірушіге зауыт салу немесе жаңғырту міндеті жүктеледі, есептілік талап етіледі. Бірақ негізгі элемент жоқ — мемлекеттің қарсы міндеттемелері.

Өндіруші не істеуге міндетті?

•  жаңа өндіріс салу немесе қолданыстағыны жаңғырту;

•  инвестиция құю және жобаны 2 жылда аяқтау;

•  объектіні пайдалануға беру актісін ұсыну;

•  тоқсан сайын және жартыжылдық есеп беру;

•  жобаның кез келген кезеңінде тексеруге рұқсат беру.

Яғни барлық қаржылық және өндірістік тәуекел – өндірушінің мойнында.

Мемлекет НЕГЕ міндетті емес?

•  сатып алуға,

•  қабылдауға,

•  минималды көлемді бекітуге,

•  қандай да бір стимул беруге,

•  инвестор тәуекелін өтеуге,

•  сатып алудан бас тартқан жағдайда жауапкершілікке.

Неліктен бұл қолдау құралы емес? Өйткені ынталандыру да, кепілдік те жоқ. Сондықтан 117 мемлекеттік қолдау шарасының тізіміне енгізілмеген.

Шын мәнінде өндірушіге айтылғаны: «Сен зауыт сал, ал ары қарай… көреміз».

Офтейк-келісімшарт: өнеркәсіпте бар, фармада жоқ нақты қолдау құралы. Офтейк – бұл өндірісті дамытуға бағытталған классикалық механизм. Ол «Өнеркәсіптік саясат туралы» заңда нақты бекітілген және өндірістің көптеген саласында қолданылады.

Офтейк-келісім не береді?

1. Қаржылық тұрақтылық

Келісім банктер мен ҚДБ үшін кепілзат ретінде қабылданады. Яғни оффтейк – нақты актив.

2. Кепілді сатып алу

•  бірінші жылы – 100%,

•  кейінгі жылдары – кемінде 50%.

3. Тапсырыс берушінің жауапкершілігі

Мемлекеттік орган тауарды өз кінәсінен сатып алмаса – айыппұл төлейді.

4. Өнім сипаттамалары толық бекітіледі

Техникалық талаптар, көлем, локализация, жергілікті құндылық, өндіріс бағдарламасы – бәрі көрсетіледі.

Бұл – кәсіпорын тәуекелін төмендететін толыққанды индустриялық құрал.

Маңыздысы: фарма оффтейкке қол жеткізе алмайды. Ұзақмерзімді шарт оффтейк элементтерін қамтуы тиіс еді, бірақ іс жүзінде олардың ешқайсысы жоқ.

Инвестициялық келісім ұсынады:

•  кедендік баждардан босату,

•  салықтық жеңілдіктер,

•  мемлекеттік гранттар,

•  ірі жобаларды қорғау,

•  инвестор мүддесін сақтандыру.

Бұл — өнеркәсіпке арналған классикалық құрал.

Бірақ фармадағы ұзақмерзімді шартта бұлардың бірде-біреуі жоқ. Денсаулық сақтау жүйесі жасаған құжат «инвестициялық жоба» деп аталғанымен, оның ішінде бірде-бір индустриялық стимул жоқ.

Неліктен ұзақмерзімді шарт – жай ғана жеткізу келісімі?

Талдау көрсетеді:

•  қолдау шаралары жоқ,

•  инвестор қорғалмайды,

•  сұраныс кепілденбейді,

•  локализация ынталандырылмайды,

•  тәуекелдер азаймайды,

•  келісім кепілзат ретінде жүрмейді,

•  индустриялық саясат құралы болып саналмайды.

Яғни бұл жай ғана сатып алу шарты — мемлекеттік міндеттемесіз.

Бұл саланы неге қауіпті жағдайға әкеледі?

1. Өндірушілер өз ақшасына инвестиция жасап жатыр.

Кепілді нарық болмағандықтан, миллиардтаған теңге тәуекелге қойылып отыр.

2. Бизнеске жүктеме өсуде.

Өндіруші барлық талапты орындайды, бірақ мүлде кепілдік алмайды.

3. Мемлекет бақылауды алады, міндеттемесіз.

Тексеру бар, бірақ жауапкершілік жоқ.

4. Нарық тұрақсыз, тәуекел жоғары.

Жобаның өтелімділігі сатып алу жүйесінің шешімдеріне тәуелді.

5. Локализация бәсеңдейді.

Кепілді ұзақмерзімді міндеттемелерсіз субстанция, терең өңдеу немесе ҒЗТКЖ-ға ешкім инвестиция салмайды.

Ұзақмерзімді шарт индустриялық саясаттың құралы ретінде ұсынылды, бірақ нақты қолдау жоқ. Нәтижесінде қазақстандық өндірушілер:

•  ірі инвестициялар салды,

•  жаңа өндірістер ашты,

•  қуаттарын жаңартты,

бірақ нарыққа кепілденген қолжетімділік алмады.

Бұл келісім:

•  саланы қолдамайды,

•  тәуекелді азайтпайды,

•  болжамдылық бермейді,

•  инвестиция жоспарлауға мүмкіндік бермейді.

Ал ең бастысы — мемлекетке «біз отандық өндірушілермен ұзақмерзімді жұмыс істеп жатырмыз» деген формалды мәлімдеме жасауға мүмкіндік берді, бірақ нақты қолдау көрсетпей.

Бибігүл Мұстафина, «ФармМедИндустрия Казахстана» қауымдастығы, арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top