EC[ON]OMY

Еңбекке салынатын салықтар: Жұмысшы vs Жұмыс беруші

Әр ай сайын миллиондаған адам еңбекақы алады. Бірақ жалақыдан ұсталған салықтарды кім шын мәнінде төлейді – жұмысшы ма, әлде жұмыс беруші ме?

Теория бойынша, салық жүктемесі еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың икемділігіне байланысты бөлінеді. Алайда шынайы өмірде жағдай әлдеқайда күрделі: кейде жұмыс берушілер салықтың көп бөлігін өз мойнына алады, ал жұмысшылар бұл туралы білмеуі мүмкін.

Бұл мақалада біз еңбекке салынатын салықтардың қалай жұмыс істейтінін, олардың нақты кімге түсетінін және неге әр елде салық жүктемесі әртүрлі болатынын қарастырамыз.

Еңбекке салынатын салықтар қалай жұмыс істейді?

Еңбекке салынатын салықтар – бұл жалақыға байланысты төленетін алымдар. Олар екі түрге бөлінеді:

1. Жұмысшылар төлейтін салықтар – табыс салығы, зейнетақы және медициналық сақтандыру төлемдері.

2. Жұмыс берушілер төлейтін салықтар – әлеуметтік аударымдар, зейнетақы және медициналық сақтандыру жарналары.

Теория бойынша біріншісі жұмысшыларға, ал екіншісі жұмыс берушілерге жүктеледі. Бірақ іс жүзінде бұл әрдайым осылай бола бермейді.

Салық жүктемесін кім көтереді?

1. Жұмысшылар ма?

Егер еңбек нарығында жұмыс орындары аз болса және көптеген адамдар жұмыс іздеп жүрсе, жұмыс берушілер жалақыны төмендету арқылы салық жүктемесін жұмысшыларға аударуы мүмкін.

Мысал: АҚШ-та жұмыс берушілер әлеуметтік төлемдерге жалақының 7,65%-ын аударады. Бірақ зерттеулер көрсеткендей, бұл сома төмен жалақы түрінде жұмысшыларға жүктеледі.

2. Жұмыс берушілер ме?

Егер еңбек нарығында білікті мамандар тапшы болса, жұмыс берушілер салық ауыртпалығын өз мойнына алуға мәжбүр болады, өйткені олар жоғары жалақы ұсынбаса, жұмысшыларды тарта алмайды.

Мысал: Швецияда жұмыс берушілер жалақының 30%-ын әлеуметтік төлемдерге жұмсайды. Бірақ білікті кадрлар аз болғандықтан, олар жалақыны төмендете алмайды, сондықтан салық ауыртпалығы жұмыс берушілерге түседі.

3. Мемлекет пе?

Кейде мемлекет салықтарды азайтады, жұмыс орындарын көбейту үшін еңбекке салынатын салықтарды төмендетеді. Бұл компанияларға көп адамды жалдауға мүмкіндік береді.

Мысал: Германияда 2020 жылы үкімет зейнетақы қорына төленетін салықты уақытша азайтты, бұл компанияларға пандемия кезінде жұмыс орындарын сақтауға көмектесті.

Бұл неге маңызды?

1. Еңбекақыға әсері

Еңбекке салынатын салықтар жоғары болған сайын, жұмысшылар «қолына алатын» жалақысының азаятынын сезінеді.

Мысал: Қазақстанда 500 000 теңге жалақы алған жұмысшы салықтардан кейін 412 000 теңге ғана алады. Яғни, салық жүктемесі 18%-ды құрайды.

2. Жұмыссыздыққа әсері

Егер еңбекке салынатын салықтар тым жоғары болса, жұмыс берушілер ресми түрде қызметкерлерді жұмысқа алудан бас тартуы мүмкін немесе оларды бейресми түрде жалдайды.

Мысал: Сингапурде еңбекке салынатын салықтар төмен болғандықтан, жұмыссыздық деңгейі де төмен. Ал Франция мен Италияда жоғары салықтар жұмыссыздықтың артуына себеп болып отыр.

3. Экономикаға әсері

Еңбекке салынатын салықтар төмендеген сайын, адамдар көп ақша жұмсай алады, бұл экономиканың өсуіне ықпал етеді.

Мысал: Эстонияда 20% біркелкі салық жүйесін енгізгеннен кейін тұтыну деңгейі өсті, ал бизнес дамыды.

Еңбекке салынатын салықтарды қалай оңтайландыруға болады?

1. Жас мамандар үшін салықтарды төмендету

Көптеген елдер жастардың еңбек нарығына шығуын жеңілдету үшін төмен салық ставкаларын енгізеді.

Мысал: Швецияда 25 жасқа дейінгі қызметкерлер үшін жұмыс берушілер төлейтін салық мөлшері 50%-ға азайтылған. Бұл жастардың тезірек жұмыс табуына көмектеседі.

2. Шағын бизнес үшін салық жеңілдіктері

Кейбір елдерде шағын кәсіпорындар еңбекке салынатын салықтарды жеңілдетілген мөлшерлеме бойынша төлейді.

Мысал: Қазақстанда шағын және орта бизнес субъектілері үшін жеңілдетілген салық жүйесі қарастырылған, бұл оларды ресми қызметкерлерді жұмысқа алуға ынталандырады.

3. Салық ауыртпалығын кезең-кезеңімен азайту

Мемлекет салық реформаларын біртіндеп енгізсе, бұл бизнестің жаңа жағдайларға бейімделуіне мүмкіндік береді.

Мысал: Польшада 2019 жылдан бастап табыс салығы біртіндеп төмендетілді, бұл кәсіпкерлерге қаржылық шығындарды азайтуға көмектесті.

Қорытынды

Еңбекке салынатын салықтарды нақты кім төлейді? Жауап еңбек нарығындағы жағдайға байланысты:

• Егер жұмыс күшінің ұсынысы жоғары болса – салық жүктемесі жұмысшыларға түседі.

• Егер білікті мамандар жетіспесе – жұмыс берушілер салық ауыртпалығын өз мойнына алады.

• Егер мемлекет экономиканы ынталандырғысы келсе – еңбекке салынатын салықтарды азайтады.

Еңбек нарығы мен экономиканың тиімді жұмыс істеуі үшін:

✅ Жас мамандарға және шағын бизнеске салықтық жеңілдіктер енгізу қажет

✅ Жұмыссыздықты азайту үшін салық жүйесін икемді ету керек

✅ Көлеңкелі экономиканы қысқарту үшін ресми жұмысқа орналасуға ынталандыру керек

Осылайша, салық жүйесін оңтайландыру жұмыс берушілер үшін тиімді болып, жұмысшылардың табысын арттыруға көмектеседі.

Ұлттық Экономикалық Зерттеулер Бюросы арнайы www.economykz.org порталы үшін

Scroll to Top