EC[ON]OMY

Электромобильдер: Қытайдың жаһандық нарықтағы рөлі

Бірнеше жыл бұрын электромобильдер туралы әңгіме климат, экология және мемлекеттік субсидиялар төңірегінде өрбитін. Қазір жағдай мүлдем басқа. Бұл тақырып енді өнеркәсіп, технология және жаһандық бәсеке туралы әңгіменің өзегіне айналды. IEA Global EV Outlook 2026 есебі әлемдік автокөлік саласында бензин қозғалтқышынан батареяға ауысудан әлдеқайда ауқымды өзгеріс жүріп жатқанын көрсетеді. Қытай жай ғана электромобильдердің ең ірі нарығына айналған жоқ. Ол біртіндеп жаңа әлемдік автокөлік жүйесінің орталығына айналып келеді.

2025 жылы әлемде электромобиль сатылымы 20 миллионнан асты. Әлемде сатылған әр төртінші жаңа көлік электрлі болды. Оның үстіне жаһандық сатылымның шамамен 60%-ын қытайлық өндірушілер қамтамасыз етті. Ал Қытайдың өз ішінде электромобильдердің үлесі жаңа көліктер нарығының 55%-ына жақындады. Басқаша айтқанда, әлемдегі ең ірі автокөлік нарығы үшін іштен жанатын қозғалтқыш бұрынғыдай негізгі стандарт болудан қалып барады.

Алайда ең маңызды өзгерістер сұраныс жағында емес, өндіріс жағында болып жатыр. 2025 жылы әлемде шығарылған электромобильдердің шамамен 75%-ы Қытайдың үлесіне тиді. Жыл ішінде әлем бойынша 22 миллионға жуық электромобиль өндірілсе, оның басым бөлігі қытайлық зауыттардан шықты. Сонымен қатар Қытай батарея өндірісіндегі орнын одан әрі күшейтті. Әлемдегі аккумулятор ұяшықтарының 80%-дан астамы Қытайда өндіріледі. Батарея жасауға қажетті материалдардағы үлесі бұдан да жоғары. Көптеген елдер электромобильге көшу туралы талқылап жатқан кезде, Қытай батарея, бөлшек, бағдарламалық қамтамасыз ету және дайын автокөлік өндірісін бір жүйеге біріктіріп үлгерді. Бүгінде оның басты артықшылығы да осы.

Бұл өзгеріс халықаралық саудада анық көрінеді. 2025 жылы Қытайдың электромобиль экспорты 2,5 миллионнан асып, тарихи рекорд орнатты. Еуропа мен АҚШ-тан тыс нарықтарда сатылған электромобильдердің жартысынан көбі Қытайдан жеткізілді. Ал бес жыл бұрын бұл көрсеткіш 5%-ға да жетпеген еді. Қытайлық өндірушілер қысқа уақыт ішінде ішкі нарыққа жұмыс істейтін компаниялардан әлемдік экспорттаушыларға айналды. Әңгіме тек көлік жөнінде емес. Қытай өзімен бірге өндірістік тізбектерді, технологияларды және жаңа стандарттарды да экспорттап жатыр.

Қытайдың ықпалы әсіресе дамушы елдерде жылдам өсуде. Оның айқын мысалы — Оңтүстік-Шығыс Азия. 2025 жылы бұл өңірде электромобиль сатылымы екі еседен артып, жаңа көлік нарығының шамамен 20%-ына жетті. Вьетнамда бұл көрсеткіш 40%-ға жуықтады. Таиландта төрттен бірге жетті. Индонезияда 15%-дан асты. Барлық дерлік елдерде нарықтың өсуі қытайлық өндірушілердің белсенді қатысуымен қатар жүрді. Таиландта нарықтың шамамен төрттен үш бөлігін қытайлық брендтер иеленді. Индонезияда сатылымның едәуір бөлігі Қытайдан импортталған немесе қытайлық компаниялар жергілікті жерде шығарған көліктерге тиесілі. Кейбір мемлекеттер өз өндірісін дамытуға күш салып жатқанымен, нарықтың негізгі қозғаушы күші әлі де қытайлық технологиялар мен өндірістік байланыстар болып отыр.

Қытайдың басты артықшылығы тек өндіріс көлемінде емес, бағада да жатыр. IEA бағалауынша, 2025 жылы Қытайда сатылған толық электрлі көліктердің шамамен 70%-ы дәстүрлі қозғалтқышы бар орташа автокөліктен арзан болған. Бұл автокөлік нарығы үшін маңызды бетбұрыс. Ұзақ уақыт бойы электромобильдердің кең таралуына кедергі болған негізгі фактор олардың қымбаттығы еді. Енді әлемдегі ең үлкен нарықта жағдай керісінше өзгеріп жатыр. Кейбір сегменттерде электромобильдер дәстүрлі көліктерді экологиялық талаптардың немесе субсидиялардың арқасында емес, жай ғана тиімді сатып алу болғандықтан ығыстыра бастады.

Осы уақытта Еуропа электромобильдер өсімінің екінші ірі орталығы болып қалып отыр. 2025 жылы мұнда сатылым 30%-дан астам өсіп, нарықтағы үлесі 28%-ға жетті. Бірақ еуропалық өсімнің негізгі қозғаушы күші — көмірқышқыл газы шығарындыларына қойылатын қатаң талаптар мен реттеу саясаты. Өндірушілер электрлі модельдер қатарын көбейтіп, баға саясатын қайта қарауға мәжбүр болды. Яғни Еуропада нарықты реттеу алға сүйресе, Қытай өндіріс ауқымы, төмен өзіндік құн және қолжетімді модельдер арқылы бәсекеде басымдық алып отыр.

АҚШ-та жағдай өзгеше болды. Мемлекеттік қолдау шараларының бір бөлігі тоқтатылғаннан кейін электромобиль нарығының өсуі баяулады. 2025 жылдың төртінші тоқсанында сатылым өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 45%-ға төмендеді. Бұл баға мен өндірістік база әлі де шешуші рөл атқаратынын көрсетті. Нарық көлемі Қытай деңгейіне жетпеген елдерде мемлекеттік ынталандырудың тоқтауы сұранысқа бірден әсер етеді.

Жүк көлігі нарығындағы өзгерістер де назар аударуға тұрарлық. 2025 жылы әлемде электрлі жүк көліктерінің сатылымы екі еседен астам өсіп, жалпы нарықтың 9%-ына жетті. Мұнда да негізгі өсім Қытайдың үлесіне тиді. Елде сатылған әр төртінші жаңа жүк көлігі электрлі болды. Ең қызығы, нарықтың шамамен үштен бірін бұрын дизельді техника шығармаған жаңа компаниялар иеленіп отыр. Бұл электрификация жаңа ойыншыларға мүмкіндік ашып, саланың құрылымын түбегейлі өзгертіп жатқанын көрсетеді.

Есептің ең маңызды қорытындысы мынада: бүгінгі таңда бәсеке бензин мен электр арасында емес. Бәсеке өндірістік экожүйелер арасында жүріп жатыр. ХХ ғасырда көшбасшылық қозғалтқыш сапасы, техникалық шешімдер және құрастыру мәдениетімен өлшенсе, ХХІ ғасырда батарея, бағдарламалық қамтамасыз ету, жасанды интеллект және өндірістік тізбектерді бақылау маңызды бола бастады. Сондықтан бүгінгі электромобиль нарығы туралы әңгіменің негізгі өзегі сатылған көліктер саны емес. Негізгі мәселе — Қытайдың электромобильдерге көшу кезеңін пайдаланып, бүкіл әлемдік автокөлік өнеркәсібіндегі орнын күшейтіп үлгеруі. Қалған елдер өзгерістерге бейімделуге тырысып жатқанда, жаңа саланың ережелерін барған сайын Қытайдың өзі белгілеп келеді.

Лина Егель қызы, EconomyKZ.org порталының сарапшысы

Scroll to Top