EC[ON]OMY

Цифрлық трансформация: ЖИ өнеркәсіпте

Бүгінгі таңда өнеркәсіптің цифрлық трансформациясы жасанды интеллектімен (ЖИ) тікелей байланысты. Кәсіпорындар ЖИ арқылы жабдықтардың бос тұрып қалуын азайтып, өнім сапасын арттырып, техникалық қызмет көрсету шығындарын төмендетуді күтеді. Алайда ЖИ-дің нақты әлеуеті тек дұрыс ұйымдастырылған деректер жүйесі бар жерде ғана іске асады. Деректермен жұмыс істеудің сапасы — болжамды талдау, цифрлық егіздер және автоматтандырылған шешім қабылдау жүйелерінің негізі.

McKinsey компаниясының дерегінше, 2024 жылы ұйымдардың 65%-ы кем дегенде бір бизнес-функцияда генеративті жасанды интеллектіні тұрақты түрде қолданатынын мәлімдеген. Бұл көрсеткіш жыл сайын өсіп келеді.

Бүкіләлемдік экономикалық форумның бағалауынша, ЖИ-дің жүйелі түрде енгізілуі әлемдік ЖІӨ-нің жыл сайын шамамен 2%-ға өсуіне ықпал етеді. Бұл өсім өндірістік тиімділікті арттыру және инновацияларды жылдамдату есебінен жүреді. Өндіріс орындары үшін бұл — процестердің болжамдылығын арттыру, жоғалтуларды азайту және өнімді нарыққа тез шығару деген сөз. Бірақ мұның бәрі тек сапалы және дұрыс сақталған деректер негізінде мүмкін.

Siemens Senseye зерттеуіне сәйкес, жоспарланбаған тоқтап қалулар әлемдегі ең ірі 500 өндірістік компанияға жылдық табысының шамамен 11%-ын жоғалтуға әкеледі, бұл шамамен 1,4 трлн доллар. Ал бір сағаттық тоқтап қалудың құны салаға қарай ондаған мыңнан миллиондаған долларға дейін жетеді.

Осы себепті болжамды қызмет көрсету және ЖИ-ге негізделген талдау жүйелеріне инвестиция салу экономикалық тұрғыдан орынды. Олар жабдықтардың ақауларын ерте анықтап, жұмыс режимін оңтайландырады.

Практикада мұндай шешімдер айтарлықтай нәтиже береді: тоқтап қалуларды 30–50%-ға дейін азайтып, жабдықтардың қызмет ету мерзімін 20–40%-ға арттырады. Бұл нәтижелер алгоритмдер арқылы емес, деректер сапасы арқылы қамтамасыз етіледі: үздіксіз телеметрия, бұзылу тарихы, дұрыс таңбаланған оқиғалар және жүйелі деректерді сақтау саясаты.

Қазақстанның келешегі

Қазақстан үшін бұл бағыттың өзектілігі жоғары. 2024 жылы өнеркәсіптің үлесі ұлттық ЖІӨ-де шамамен 25%-ды құрады, ал 2025 жылы өнеркәсіптік өндіріс индексі тұрақты өсім көрсетті. Демек, ЖИ-талдаудың көмегімен тоқтап қалу мен ақауларды азайту макроэкономикалық деңгейде айтарлықтай әсер береді.

Мемлекет те бұл бағытты жүйелі түрде дамытып келеді. 2024 жылы «Жасанды интеллектіні дамыту тұжырымдамасы (2024–2029)» бекітілді, ал 2025 жылы суперкомпьютерді іске қосу және ЖИ туралы заң жобасын әзірлеу басталды. Бұл қадамдар есептеу инфрақұрылымына қолжетімділікті қамтамасыз етіп, деректермен жұмыс істеудің бірыңғай ережелерін қалыптастыруға және ЖИ-ді жедел енгізуге мүмкіндік береді.

ЖИ өнеркәсіптік тізбектің үш негізгі саласында ең үлкен әсер береді:

1.⁠ ⁠Болжамды қызмет көрсету – жөндеу шығындарын азайтып, жабдық тоқтап қалуын төмендетеді.

2.⁠ ⁠Компьютерлік көру жүйелері – өнім сапасын тұрақты ұстап, қайта өңдеу көлемін азайтады.

3.⁠ ⁠Цифрлық егіздер – энергия тұтыну мен өндірістік процестерді оңтайландырады.

Алайда бұл жүйелердің барлығы бір негізге сүйенеді — дұрыс ұйымдастырылған деректер қоймасына. Телеметрия, технологиялық карталар, ақау актілері, өндірістік режимдер және техникалық қызмет көрсету деректері өзара байланыстырылып, тазартылып, нұсқаланған түрде сақталуы қажет. Онсыз кез келген ЖИ-жоба шағын пилот деңгейінде қалып, кең ауқымда нәтиже бермейді.

Деректер қоймасы — жүйенің өзегі

Өнеркәсіптегі деректер қоймасы — жай техникалық құрал емес, стратегиялық ресурс. Ол ақпараттың сапасын, қолжетімділігін және бірізділігін қамтамасыз етеді.

Деректер түрлі сенсорлардан, басқару жүйелерінен және оператор журналдарынан келіп түседі. Деректер қоймасы осы ағымдарды біріктіріп, қалыпқа келтіреді және каталогқа енгізеді. Бұл — аналитика мен машиналық оқытудың бірыңғай базасы.

Қазіргі заманғы үрдіс — дәстүрлі Data Warehouseқұрылымдарынан Data Lakehouse архитектурасына көшу. Мұндай жүйелер Data Mesh қағидаттарын қолдай отырып, деректердің сапасын автоматты түрде бақылайды және аналитика процесін жылдамдатады. 2024 жылы өндірістік компанияларға арналған DataOpsплатформалары нарығы 4,2 млрд долларды құрады, ал 2030 жылға қарай 17,2 млрд долларға дейін өседі (жылдық өсім шамамен 22,5%). Мұндай шешімдер деректер сапасындағы ақауларды 45%-ға азайтып, аналитиканы дайындау уақытын 60%-ға қысқартады.

ЖИ енді қоймаларды пассивті сақтаушы емес, белсенді талдау платформасына айналдырады. Машиналық оқыту алгоритмдері деректерді тазалап, байытып, құрылымдап береді. Бұл жүйелер аномалияларды анықтап, нақты уақытта түсініктер (insights) ұсынады.

Қазақстан үшін мұндай инфрақұрылым ерекше маңызды. 2024–2029 жылдарға арналған ұлттық ЖИ тұжырымдамасы бойынша жыл сайын кемінде 25 жаңа ЖИ өнімін енгізу, 5 млрд долларлық ІТ-экспортқа қол жеткізу және миллиондаған маман даярлау көзделген. Мұның барлығы үлкен және сапалы деректер қоймаларын қажет етеді.

Ұйымдастырушылық аспектілер

ЖИ-дің табысты жұмыс істеуі тек технологияға емес, басқару мәдениетіне байланысты. Мұнда басты рөлді Деректер жөніндегі директор (Chief Data Officer, CDO)атқарады.

CDO деректер сапасын, қауіпсіздігін, қолжетімділігін және сәйкестігін басқарады. Ол деректермен жұмыс істеудің бірыңғай саясатын жасап, бизнес пен ІТ арасындағы байланысты нығайтады. Осылайша деректер ұйым үшін стратегиялық активке айналады.

McKinsey деректері бойынша, CDO-лардың 45%-ы аналитикаға, ал 35%-ы деректердің қауіпсіздігіне жауап береді. BCG зерттеуіне сәйкес, компаниялардың 55%-ы CDO-дан цифрлық трансформацияны белсенді түрде жүргізуді күтеді.

Алайда тек лауазымның болуы жеткіліксіз. Deloitte атап өткендей, егер CDO тек ІТ-бөлімге бағынатын болса, оның шешім қабылдау мен бюджеттік ықпалы шектеулі болады. Сондықтан мұндай қызмет тікелей жоғары басшылыққа бағынуы тиіс.

Кей компаниялар гибридті модель енгізіп жатыр: деректермен айналысатын топтар бизнес-бөлімдермен қатар жұмыс істейді, бірақ бірыңғай басқару құрылымы арқылы үйлестіріледі.

Қазақстанда да мемлекеттік деңгейде осындай қадамдар жасалуда. 2025 жылдың тамызында Премьер-министрдің басшылығымен Цифрлық штаб құрылды. Ол экономиканың, денсаулық сақтау мен білім беру салаларының ЖИ-интеграциясын үйлестіреді.

Сондай-ақ «Жасанды интеллект туралы» заң жобасы дайындалып жатыр. Онда ЖИ жүйелерін тәуекел деңгейіне қарай жіктеу және оларды енгізу нормалары белгіленеді. Бірақ заңның тиімді жұмыс істеуі үшін қосымша стандарттар мен әдістемелер қажет, бұл ретте деректерді басқару мәдениеті ерекше рөл атқарады.

Ғылыми зерттеулер де data governance – яғни деректерді басқарудың – индустрия 4.0 үшін негізгі фактор екенін дәлелдеді. Егер мұндай басқару жүйесі болмаса, процестер ретсіз, ал шешімдер сенімсіз болады.

Экономикалық және технологиялық факторлар

ЖИ дамыған сайын деректер орталықтарына сұраныс күрт өсіп жатыр. 2025 жылы әлем бойынша 10 ГВт қуаттылықтағы жаңа дата-орталықтар құрылысы басталады, ал енгізілетін қуат 7 ГВт шамасында болады. Бұл шамамен 170 млрд доллар инвестиция деген сөз.

Financial Times дерегінше, 2030 жылдары әлемдік деректер орталықтары нарығының құны 1 трлн доллардан асады. Ал ЖИ міндеттеріне арналған есептеу қуаты үш есеге дейін артады.

Қазақстан бұл бағытта аймақтағы көшбасшылардың бірі болмақ. Астанада Орталық Азиядағы ең ірі Tier IVдеңгейіндегі дата-орталықтың құрылысы жүріп жатыр. Оның 4000 серверлік стойкасы елдегі ағымдағы қуаттан екі есе көп. 2026 жылдың басында пайдалануға беріледі деп жоспарланған.

Сонымен қатар Tier III стандартына сай дата-орталықтар салу үшін 1,5 млрд доллар шетелдік инвестиция тартылды. 2025 жылдың шілдесінде Қазақстанның алғашқы ұлттық суперкомпьютері іске қосылады. Бұл елдің ЖИ саласындағы есептеу мүмкіндіктерін сапалы жаңа деңгейге шығарады.

ЖИ енгізу – тек технология емес, стратегиялық өзгеріс. Ол сенсорлар орнатудан және бағдарламалық шешім таңдаудан басталмайды. Ең алдымен компания өз деректерін дұрыс ұйымдастырып, ақпаратты басқарудың бірыңғай жүйесін қалыптастыруы керек.

Деректер қоймасы – осы процестің өзегі. Дәл осы инфрақұрылым өнеркәсіп кәсіпорнын декларациялардан нақты экономикалық нәтижеге жеткізеді.

Иван Попов, Axellect компаниясының қолданбалы жасанды интеллектіні

дамыту жөніндегі басқарушы директоры, арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top