EC[ON]OMY

Buy American мен Buy Kazakh: салыстыру және мүмкіндіктер

АҚШ 1933 жылдан бері ішкі өндірісті қорғау саясатын ұстанып келеді — Buy American заңы арқылы. Бұл заң тек ұран емес, нақты жұмыс істейтін жүйеге айналды. Қазақстанда да «отандықты қолдау» идеясы жиі көтеріледі, әсіресе импортты алмастыру мен ШОБ-ты дамыту аясында. Бірақ бізде осындай жүйені іске асыру мүмкін бе?

1933 жылы қабылданған Buy American Act заңы АҚШ үкіметінің жыл сайынғы 600 миллиард доллардан асатын сатып алуларының басым бөлігін америкалық өнімдергебағыттауды талап етеді. Бүгінде бұл заң:

  • ⁠ ⁠ішкі өндірістің өсуіне серпін береді,
  • ⁠ ⁠жұмыс орындарын сақтайды,
  • ⁠ ⁠тіпті АҚШ қазына облигацияларына сұранысты арттырады (мемлекеттік сатып алулар жиі казначейлік қағаздармен қамтамасыз етіледі).

Бұл заң бұзылса — бұл қоғамдық дау. Ал бақылау — цифрлық, институционалды және қолмен басқарудан тәуелсіз.

Қазақстанда арнайы заң жоқ. Бірақ осыған ұқсас идеялар айтылып жүр:

  • ⁠ ⁠Өндірушілер бірлестіктері мен «Атамекен» ҰКПмемлекеттік сатып алуларда отандық өнімдерге басымдық беруді ұдайы көтеріп отырады;
  • ⁠ ⁠Кейбір салаларда (фармацевтика, құрылыс материалдары, IT) локализация квоталары мен «сенім баллдары» енгізілуде;
  • ⁠ ⁠QazIndustry-дің отандық өндірушілер тізімі бар, бірақ ол мемлекеттік сатып алуда толық қолданылмайды.

Бүгінде Buy Kazakh — тек ұғым ретінде ғана бар. Заңы жоқ, платформасы жоқ, міндеттілігі жоқ.

Қазірден не істеуге болады?

1.⁠ ⁠Салалық пилоттық жоба:

Buy Kazakh бастамасын бір-екі салада бастап көру (мысалы, тамақ өнеркәсібі, жеңіл өнеркәсіп, фармацевтика).

Қамту керек:

  • ⁠ ⁠өнімнің шыққан тегін міндетті түрде растау;
  • ⁠ ⁠цифрлық өндіруші картасы;
  • ⁠ ⁠мемлекеттік сатып алуда бонус жүйесі.

2.⁠ ⁠Өндірушілер рейтингін жасау:

Өнімнің шығу тегі, салық тарихы, мемлекеттік органдардың пікірлері мен тұтынушы шағымдарын ескеретін ашық сенім рейтингі бар платформа.

3.⁠ ⁠Локализацияны цифрлық тексеру:

zakup.gov.kz порталын мемлекеттік кірістер комитеті, кеден және QazIndustry деректерімен біріктіру.

Бұл өнімнің құрамындағы жергілікті үлесті автоматты түрде анықтауға мүмкіндік береді.

4.⁠ ⁠Ашык ерекшеліктер тізімі:

АҚШ-тағыдай, егер шетелдік өнім сатып алынса — ол ресми мақұлдануы және қоғамға ашық түсіндірмеменбірге болуы тиіс.

Қазақстан мен АҚШ арасындағы басты айырмашылық — заңда емес, институционалдық тұрақтылықта.

АҚШ-та:

  • ⁠ ⁠Заңның орындалуын тәуелсіз органдар (GAO, Inspector General) бақылайды;
  • ⁠ ⁠Ережеден кез келген ауытқу ашық және даулауға болатын нәрсе;
  • ⁠ ⁠Заң бұзу — журналистік тергеу тақырыбы.

Қазақстанда:

  • ⁠ ⁠Көптеген тендерді «жергілікті» болып көрінетін, бірақ шын мәнінде байланысы бар компаниялар жеңіп алады;
  • ⁠ ⁠Өнімнің шыққан тегі туралы сертификатты сатып алуға болады;
  • ⁠ ⁠Тексеру — формалды немесе мүлде жүргізілмейді;
  • ⁠ ⁠Бұрмалағаны үшін нақты жаза қарастырылмаған.

Салыстыру: Buy American vs мүмкін болатын Buy Kazakh

Не істеу керек?

1.⁠ ⁠«Отандық өндірушіге басымдық беру туралы» заң қабылдау — нақты талаптар, рәсімдер мен санкциялармен бірге.

2.⁠ ⁠Buy Kazakh ашық платформасын іске қосу — мемлекеттік сатып алу және өндіруші тізіміменбіріктірілген.

3.⁠ ⁠Азаматтық бақылау жүйесін құру — ҰКП, салалық қауымдастықтар мен журналистер арқылы.

4.⁠ ⁠Цифрлық локализация тексеру құралын жасау — салық, кеден деректеріне негізделген.

5.⁠ ⁠Репутацияны активке айналдыру — жобаға қатысу тек сатып алуға қолжетімділік емес, сонымен бірге PR, медиа, мемлекеттік бағдарламалар арқылы алға жылжудың жолы болсын.

Buy Kazakh — бұл жай ұран емес, экономикалық және институционалдық сынақ.

Buy American тәжірибесі көрсеткендей: ережелер нақты болса, бақылау ашық болса — жүйе лобби мен ірі бизнес қысымына қарамастан жұмыс істей алады.

Қазақстан үшін бұл:

  • ⁠ ⁠отандық өндірісті дамыту,
  • ⁠ ⁠импортқа тәуелділікті азайту,
  • ⁠ ⁠экономикаға деген сенімді күшейту мүмкіндігі.

Бірақ бұл үшін саяси ерік, цифрлық инфрақұрылымжәне қоғамдық бақылау қажет. Бұларсыз кез келген бастама — не формалдылыққа, не схемаға айналуы мүмкін.

 
Дайындаған: Лина Егель қызы, EconomyKZ.org порталының сарапшысы

Scroll to Top