Билік дағдарысы: қоғам және саяси институттар

Бүгін біз билік дағдарысын әлемнің көптеген елдерінде көріп отырмыз. Ол әртүрлі түрде байқалады: жаппай наразылықтар, қоғамның қатты бөлінуі, «сыртқы жауды» іздеу және дәстүрлі институттардан шаршау. Халықаралық зерттеулер мен саяси талдаулар да осыны көрсетеді — көптеген елде билікке деген сенім азайып, институттар тұрақсыз бола бастады.

Билік дағдарысы кенеттен пайда болмайды. Ол біртіндеп жиналады. Адамдар уәделерге сенуді қояды, сөз бен істің сәйкес келмейтінін байқай бастайды. Формалды институттар сақталуы мүмкін, бірақ қоғам оларды бос, мәнсіз деп қабылдаса, сенім жоғалады.

Наразылық — бұл тек саяси әрекет қана емес, әділетсіздік сезіміне берілген эмоциялық жауап. Адамдар көшеге шығуының себебі — оларды ешкім естімей жатыр деп ойлайды. World Protests деректері бойынша, 2006-2020 жылдар аралығында 101 елде 2 809 наразылық тіркелген.

2021-2025 жылдары әлемде жаңа толқын басталды. Global Protest Tracker және Statista мәліметінше, 80-нен астам елде жүздеген ірі үкіметке қарсы наразылық өтті. Себептері әртүрлі — жемқорлық, теңсіздік, әлеуметтік әділетсіздік. Бірақ барлығын біріктіретін нәрсе біреу — билік халықты тыңдамайды деген сезім.

Қоғам лагерьлерге бөлінгенде, келісімге келу мүмкін болмай қалады. Адамдар «біздікі» және «бөтен» деп ойлай бастайды. Биліктің кез келген шешімі бір тарапқа қарсы соққы ретінде қабылданады.

Бұл демократиялық институттарға деген сенімді бұзады және басқаруды тиімсіз етеді. АҚШ пен Еуропада бұл популизм мен радикалды қозғалыстардың өсуі арқылы көрінеді, ал басқа елдерде этникалық және діни қайшылықтар күшейеді.

Көп жағдайда билік дағдарысты сыртқы жау образын жасау арқылы шешуге тырысады. Бұл көне тәсіл — ішкі проблемаларды шешкеннен гөрі, адамдарды сыртқы қауіпке қарсы біріктіру оңайырақ. Бірақ бұл ұзаққа бармайды. Ұзақ мерзімде ол халықаралық қақтығыстарды күшейтіп, ел ішіндегі сенімді одан әрі азайтады.

Парламент, партиялар, бюрократия — бұлардың бәрі басқару құралы болуы керек. Бірақ олар жұмыс істемей қалса, қоғам оларды шынайы өмірден алшақ, пайдасыз деп қабылдайды.

Нәтижесінде адамдар сайлауға сенбейді, саясатқа қатыспайды, өзгеріс күтпейді.

Қазіргі зерттеулер билік дағдарысының бірнеше түрін көрсетеді:

• ⁠ ⁠Нелибералды демократия — институттар бар, бірақ шынайы жұмыс істемейді
• ⁠ ⁠Өкілдік демократияның әлсіреуі — парламент пен партиялар делдал болудан қалады
• ⁠ ⁠Институционалдық тұрақсыздық — мемлекет дағдарыстарға дер кезінде жауап бере алмайды
• ⁠ ⁠Кері байланыстың жоғалуы — билік халықты естімейді, халық билікке сенбейді

Бұл құбылыстар бірін-бірі күшейтіп, әлемдік үрдіске айналуда. Дәстүрлі басқару модельдері істен шығып жатыр, ал қоғам жаңа легитимдік пен қатысу формаларын іздеуде.

Билік дағдарысы тек институттармен шектелмейді. Ол ең алдымен адамдардың билікті қалай қабылдайтынынан көрінеді. Сенім — жай ғана саяси ресурс емес, тұрақтылықтың психологиялық іргетасы. Ол жоғалғанда, ең мықты институттардың өзі бос көрінеді.

Биліктің легитимдігі әділеттілік сезіміне және мәселені шеше алу қабілетіне сүйенеді. Наразылық пен поляризация күшейген сайын, адамдар биліктің моральдық құқығына сенбейді.

Соның салдарынан азаматтар сайлауға қатыспайды, бастамаларды кезекті декларация деп қабылдайды. Ал элиталар қоғам сенімінің маңызын елемей, оны жабық клуб ретінде көрсетеді. Бұл делегитимацияны жылдамдатады.

Дағдарыс кезінде элиталар жиі бақылауды күшейту жолын таңдайды. Бұл қисынсыз реакция. Сенімді қалпына келтірудің орнына, билік шоғырланады, институттармен ойнайды. Парламент, соттар, БАҚ статус-квоны сақтау құралына айналады.

Сыртқы қауіп риторикасы уақытша біріктіруі мүмкін, бірақ ұзақ мерзімде елдің ішкі тұрақтылығын бұзады.

Билікке сенімсіздік радикализмді туғызады. Адамдар жүйеге ықпал ете алмайтынын сезсе, шеткі қозғалыстарға кетеді. Қоғам ұсақталады — ұрпақтар, аймақтар, құндылықтар бір-бірін түсінбейді.

Көп адам үшін шешім эмиграцияға айналады. Бұл «ми ағуы» мен капиталдың кетуіне әкеліп, елдің әлеуетін әлсіретеді.

Билік реформалар бастайды, бірақ жүйенің мәні өзгермейді. Бұл жасандылық сезімін күшейтіп, цинизм мен немқұрайдылықты арттырады. Институттар бейімделу қабілетін жоғалтады, қоғам мен билік арасындағы байланыс үзіледі.

Билік дағдарысының салдары тек саяси тұрақсыздық емес. Бұл қоғам мен элиталар арасындағы психологиялық үзіліс. Элиталар бақылауды күшейтеді, қоғам сенімсіздік пен радикализммен жауап береді.

Нәтижесінде тұйық шеңбер қалыптасады: билік күшпен ұстаған сайын, легитимдігін тезірек жоғалтады.