Жақында қазақстандық-германдық «SKYHANSA» консорциумы Қазақстанда «Хоргос — Шығыс қақпасы» арнайы экономикалық аймағында жаңа жүк-жолаушылар әуежайын салуды жоспарлап отырғаны белгілі болды.
Жоба сағатына 500 адамға дейін қызмет көрсететін жолаушылар терминалы мен жылына 250 мың тоннаға дейін жүк өңдейтін жүк терминалы инфрақұрылымын салуды көздейді. Жобаның жалпы жеке инвестиция сомасы шамамен 250 миллиард теңгені құрап, 300-ден астам тұрақты жұмыс орнын құру жоспарлануда. Осы бастаманың сәтті жүзеге асуы елге әуе көлігін дамыту үшін қосымша әлеует ашады.

Дегенмен, орынды сұрақтар туындайды: бұл жоба неге Қытаймен бірлесе жүзеге асырылмайды? Олардың инвестициялық мүмкіндіктері мен ортақ шекарасын ескерсек; Қытаймен шекараға жақын жерде қазірдің өзінде екі аймақтық әуежай (Талдықорған және Үшарал қалаларында) бар болған жағдайда жаңа әуежай салудың мағынасы бар ма? Бірінші сұраққа жауап ретінде Қытайдың Қазақстанмен шекарадағы ішкі мәселелерден (көлеңкелі экономика, бюрократия, сыбайлас жемқорлық тәуекелдері және т.б.) жақсы хабардар болуы мүмкін деп болжауға болады. Сондықтан кез келген бастама үлкен шығындар мен қосымша проблемаларға әкелуі мүмкін.
Екінші сұраққа келетін болсақ, бұл Қазақстанның өңірлеріндегі авиация саласының дамуындағы теңгерімсіздікпен байланысты. Бүгінгі таңда Қазақстанда тұрақты әуе рейстерін жүзеге асыратын 20 әуежай бар, оның ішінде 15-і шағын, 2-і орташа және 3-і ірі әуежай санатына жатады. Алматы, Астана және Ақтау сияқты үш ірі әуежай 30 елмен байланыс орнатады, оның ішінде 24 ел Алматыға тиесілі. Өңірлік әуежайлар тіпті ішкі рейстерді қабылдай алмайды, өйткені тек Алматы мен Астана ғана барлық облыс орталықтарымен байланысқан.
Ал облыс орталықтары өзара өте нашар байланысқан. Мысалы, Павлодар және Қарағанды сияқты ірі қалалардың тек Алматымен ғана әуе қатынасы бар. Ал Қызылорда мен Өскемен тек Алматы және Астанамен байланысқан.
Осыған байланысты мұндай әуежайларды ұстаудың мағынасы бар ма деген сұрақтар туындайды, өйткені нысандар жылу, электр энергиясы және басқа да ресурстарды тұтынады.
Азия мен Еуропа арасындағы жолаушылар мен жүктерді тасымалдау көлемінің артуын ескере отырып, Қазақстан халықаралық әуе тасымалдарының маңызды буынына айналуға толық мүмкіндігі бар. Азия мен Еуропа арасында жылына шамамен 7-8 миллион тонна жүк тасымалданатыны белгілі, оның тек 2%-ын ғана қазақстандық әуежайлар өңдейді.
Өңірлік әуежайлардың негізгі мәселелері:
- Өңірлік әуежайлардың жерүсті инфрақұрылымы үлкен және заманауи ұшақтарды қауіпсіз әрі тиімді қабылдауға мүмкіндік бермейді, өйткені әуежайлардың инфрақұрылымдық нысандары, соның ішінде ұшу-қону жолақтары, руль жолдары мен перрондар айтарлықтай тозған;
- Әуежайлар арнайы техникамен және жабдықтармен жеткілікті деңгейде қамтамасыз етілмеген немесе олардың жетіспеушілігін сезінеді. Қазақстан әуежайларындағы арнайы техниканың шамамен 72%-ы тозған, ал кейбір техника түрлері мүлдем жоқ (аэродромдық тракторлар, ленталы тасымалдағыштар, су құю машиналары және т.б.);
- Авиациялық отынға қол жеткізуде қиындықтар бар.
Қазақстан өңірлеріндегі әуе көлігінің әлеуетін қалай жүзеге асыруға болады:
- Авиация, теміржол және автокөлік арасында ыңғайлы транзиттік/жүк хабтарын жасау қажет, бұл ең перспективалы өңірлік әуежайларды анықтауға мүмкіндік береді;
- Әуежайларды жаңғырту үшін мемлекеттік-жекеменшік әріптестік әлеуетін белсенді пайдалану, оның ішінде өңірлік әуежайларды шетелдік әуе компанияларына сенімді басқаруға беру арқылы;
- Авиациялық отын өндірісін жергіліктендіру. Алдағы уақытта авиациялық бензиннің ең ықтимал баламасы болып саналатын сутегі өндірісіне назар аудару қажет;
- Қазақстанда өз жүк авиакомпаниясын дамыту, ол өңірлік және жаһандық нарықтар арасында әуе көлігімен тасымалданатын жүк ағындарын қамтамасыз етуде негізгі рөл атқара алады.
Ерлан Каримов
экономист


