Нарықтағы циклдік ауытқулар мен белгісіздік туындатқан қазіргі экономикалық тұрақсыздық жағдайында әртараптандыру көптеген компаниялар үшін маңызды стратегияға айналып келеді. Алайда, тұрақсыз бағыттардағы жұмысбастылық пен инвестициялар мәселесі күрделі болып қала береді. Жоғары волатильділігі бар салаларға инвестиция салу тәуекелдерге әкелуі мүмкін, бірақ сонымен қатар елеулі өсім мен табыстың артуына мүмкіндік береді. Майкл Горттың «Әртараптандырудың үлгілері мен тенденциялары» (1962) атты зерттеуі америкалық көпсалалы компаниялардың экономикалық ауытқулардың әсерін жеңілдету үшін әртараптандыруды қалай пайдаланғанын және тұрақсыз секторларға салынған инвестициялардан кімнің пайда көретінін көрсетеді.
Әртараптандыру – бұл компанияның бір нарыққа тәуелділігін төмендету үшін көбінесе мүлдем әртүрлі бағыттардың дамуына бағытталған стратегия. Горт зерттеуі көрсеткендей, 1954 жылға қарай АҚШ-та көпсалалы компаниялар барлық компаниялардың 1%-дан азын құраса да, барлық жұмыс орындарының шамамен 38%-ын және өндірістік сектордағы жұмысбастылықтың 53%-ын қамтамасыз еткен. Бұл көпсалалы модельдің жұмыс орындарын құруда және экономиканың тұрақтылығын сақтауда маңызды рөл атқарғанын көрсетеді.
Әртараптандыру бизнес-стратегия ретінде компанияларға бір нарықтағы ауытқуларға тиімді жауап беруге мүмкіндік береді. Мысалы, егер бір секторда құлдырау байқалса, қосымша бағыттар компанияның табыстылығын сақтауға көмектеседі. Тұрақсыз бағыттарға қаржы салу компанияларға бір сектордағы сұраныстың төмендеуімен байланысты тәуекелдерді төмендетуге және ресурстарды сегменттер арасында тиімді бөлуге мүмкіндік береді.
Тұрақсыз бағыттарға инвестиция салу жоғары тәуекелдермен байланысты болғанымен, бұл айтарлықтай өсім мүмкіндіктерін де тудырады. Горт 1954 жылы АҚШ-тың көпсалалы компанияларындағы өндірістік операциялардың 45,3%-ы жалпы жұмысбастылықтың 2%-дан азын қамтамасыз ететін бағыттарға тиесілі болғанын атап өтеді. Мұндай бағыттар жұмысбастылық көрсеткішіне айтарлықтай әсер етпесе де, нарықтық жағдайлар өзгерген кезде дамуға дайын резервті секторларды құраған. Бұл бағыттар негізгі секторлар сұраныс төмендеуіне тап болған кезде компанияға қорғаныс ұсына алды.
Қазіргі экономикада жаңартылатын энергия көздері, биотехнологиялар немесе қалдықтарды қайта өңдеу сияқты секторларға инвестициялау компанияға болашақта икемділік пен өсу мүмкіндігін береді. Тұрақсыз секторларға салынған инвестициялар компанияларға бәсекелік артықшылықтарын сақтап, табыстылығын қамтамасыз етеді, әсіресе экономикалық жағдайлар болжамсыз өзгерген жағдайда.
Әртараптандыру тек тәуекелдерді төмендетіп қана қоймай, жұмысбастылық мүмкіндіктерін де арттырады. Горт зерттеуі көрсеткендей, 1954 жылы АҚШ-тың көпсалалы компанияларындағы өндірістік операциялардың 32,4%-ы жұмысбастылықтың 1%-дан азын қамтамасыз ететін бағыттарға тиесілі болған. Бұл көпсалалы компаниялар тұрақсыз әрі табысы аз салаларда да жұмыс орындарын қамтамасыз еткенін және жалпы жұмысбастылық деңгейін сақтауға ықпал еткенін дәлелдейді.
Әртараптандыру сонымен қатар білікті кадрларды қажет етеді, өйткені қызметкерлер бірнеше секторда жұмыс істеу дағдыларын меңгеруі керек. Көпсалалы компаниялар жаңа жағдайларға бейімделе алатын және бірнеше бағытта тиімді жұмыс істей алатын жоғары білікті мамандарды тартуға мәжбүр. Бұл жұмысшылардың біліктілік деңгейін арттырады және олардың кәсіби дағдыларын дамытуға ықпал етеді, бұл өз кезегінде экономикаға оң әсерін тигізеді.
Әртараптандырудың негізгі артықшылықтарының бірі – тұрақсыз нарық жағдайында қаржылық тұрақтылықты сақтау мүмкіндігі. Горт көптеген америкалық көпсалалы компаниялар тұрақсыз секторларға салған инвестицияларына қарамастан, капитал мен ресурстарды белсенді түрде қайта бөліп, тұрақтылықты сақтағанын атап өтеді. Бұл компанияларға бір секторда сұраныс төмендесе де, табыстылықты қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.
Тұрақсыз бағыттарға инвестиция жиі айтарлықтай капитал шығындарын талап етеді, бірақ компаниялар мүмкін шығындарды тұрақты бағыттардан түскен табыс есебінен жаба алады. Мұндай стратегия компанияның жалпы қаржылық тұрақтылығын сақтауға көмектеседі және күрт экономикалық құлдыраулардан қорғаныс береді. Жоғары волатильділігі бар секторларға қаржы салу, тәуекелдеріне қарамастан, жоғары табыс пен ресурстарды икемді бөлудің мүмкіндігін береді.
Әртараптандыруға байланысты жоғары тәуекелдерге қарамастан, осы стратегиядан көптеген мүдделі тараптар айтарлықтай пайда көреді. Біріншіден, тұрақсыз бағыттарды белсенді түрде дамытатын компаниялар нарықтық жағдайлар жақсарған кезде тез өсім мүмкіндігіне ие болады. Мысалы, дағдарыстан кейінгі экономиканың қалпына келу кезеңінде жақсы әртараптандырылған портфелі бар компаниялар әртүрлі секторлардағы сұраныстың қалпына келуін пайдалана алады.
Екіншіден, әртараптандыру жұмысбастылық тұрақтылығын қамтамасыз етеді және жоғары білікті мамандар үшін жаңа жұмыс орындарын құрады. Үнемі өзгеріп отыратын экономикалық жағдайларда бірнеше секторда жұмыс істейтін компаниялар нарықтық ауытқуларға икемді жауап бере алады және жаппай қысқартулардан аулақ болады. Бұл, әсіресе, қызметкерлер үшін маңызды, өйткені олардың біліктілігі мен еңбек нарығындағы өзгерістерге бейімделу қабілеті маңызды активке айналады.
Қазақстан сияқты дамушы экономикалар да әртараптандырудан пайда көре алады. Экономика экспорттық шикізатқа тәуелді болған жағдайда, әртараптандыру ішкі нарықты нығайтып, әлемдік мұнай мен металдың құбылмалы бағасына тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді. Мысалы, Қазақстан жаңартылатын энергия өндіру немесе ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу сияқты тұрақсыз бағыттарды дамыта алады, бұл жаһандық экономикалық ауытқулардан қорғанысты қамтамасыз етеді.
Сонымен қатар, әртараптандыру жоғары білікті жұмыс күшін дамытады, бұл жұмысбастылық деңгейіне оң әсер етеді. Жоғары білікті мамандар бірнеше секторда жұмыс істей алады, бұл олардың кәсіби дағдыларын жетілдіруге ықпал етіп, жалпы экономиканың тұрақтылығын арттырады.
Америкалық көпсалалы компаниялардың тәжірибесі әртараптандырудың тұрақтылықты қолдау және қаржылық тұрақтылықты арттырудың тиімді стратегиясы екенін көрсетеді. Тұрақсыз бағыттарға қаржы салу тәуекелдеріне қарамастан, өсімге, жұмысбастылықты арттыруға және қызметкерлердің біліктілік деңгейін көтеруге мүмкіндік береді.
Қазақстан сияқты дамушы экономикалар үшін әртараптандыру ұзақ мерзімді тұрақты дамудың негізі бола алады. Бірнеше бағытты бір мезгілде дамыту елдерге ішкі нарықты нығайтуға, жаңа жұмыс орындарын құруға және сыртқы факторларға тәуелділікті төмендетуге мүмкіндік береді. Соңында әртараптандыру тәуекелдерді төмендету тәсілі ғана емес, сонымен қатар тұрақты экономикалық өсім мен әлемдік деңгейдегі бәсекеге қабілеттілікті арттырудың маңызды құралына айналады.
Дайындаған: Ален Серік, Economy KZ порталының сарапшысы.
