2025 жылдың алғашқы үш айында Қазақстан кәсіпкерлік секторы 26,5 трлн теңге көлемінде өнім, жұмыс және қызмет көрсеткен. Бұл – жалпы жағынан жақсы көрсеткіш. Бірақ тереңірек қарасақ, жағдай біркелкі емес.
Ірі және орта кәсіпорындар – ел экономикасының негізгі тірегі. Олар бірінші тоқсанда:
• 16,5 трлн теңгенің өнімін өндірді;
• 22,5 трлн теңге көлемінде табыс тапты;
• 16,6 трлн теңге шығынға ұшырады;
• 5,9 трлн теңге көлемінде жалпы пайда алды;
• Таза пайда – 4,2 трлн теңге;
• Рентабельдік деңгейі – 18,3%.
Жақсы нәтиже. Бірақ шығын құрылымына қарасақ, материалдық шығындар 52,6% құрайды. Жалақы – 13,9%, амортизация – 15,6%. Бұл өндіріс шығындарының тұрақты өсіп жатқанын білдіреді. Сонымен қатар, қарыз көлемі – 81,3 трлн теңге, оның ішінде 0,6% – мерзімі өтіп кеткен қарыздар.
Ірі бизнес әлі де табысты, бірақ олардың өсуі қымбатқа түсіп жатыр. Капитал айналымы баяу, ал ұзақ мерзімді қаржыландыруға қолжетімділік маңыздырақ бола түсуде.
Бір қарағанда, шағын кәсіпорындардың көрсеткіштері жаман емес:
• 10 трлн теңге – өндірілген өнім көлемі
• 19,1 трлн теңге – табыс
• 2,5 трлн теңге – таза пайда
• 6,7 трлн теңге – жалпы пайда
Алайда, 339 мыңнан астам шағын кәсіпорындар экономиканың құрылымында әлсіз рөлде қалып отыр. Орташа айлық жалақы – 333 мың теңге. Материалдық шығындар – тек 20,6%. Бұл шағын бизнес өндірістен гөрі сауда және қызмет көрсету саласына көбірек бейім дегенді білдіреді.
Шағын кәсіпорындарда 1,53 млн адам жұмыс істейді. Бұл – еңбекке жарамды халықтың шамамен төрттен бірі. Бірақ жұмысшылар саны 2024 жылмен салыстырғанда азайған. Бұл не автоматтандырудың, не бейресми сектордың үлкейіп жатқанын көрсетеді.
Ірі бизнес бойынша нақты адам саны жоқ. Бірақ жалақы шығындары – жоғары. Бұл – бір жағынан тәуекел, бір жағынан мүмкіншілік. Табыс көбейсе – тұтыну да артады.
Ірі және орта бизнес иелігіндегі активтер – 163,2 трлн теңге. Оның 63% – ұзақ мерзімді активтер. Бұл өндіріс негізінде жатқан активтер екенін көрсетеді. Бірақ айналым қаражатына жылдам қол жеткізу қиын.
Дебиторлық қарыз – 20,8 трлн теңге, оның 3,1% – мерзімі өтіп кеткен. Бұл әзірге қалыпты, бірақ қатаң бақылауды талап етеді.
Қазақстан экономикасы ірі және орта кәсіпорындарға тәуелді. Бірақ экономиканы әртараптандыру үшін шағын бизнес басты қозғаушы күшке айналуы керек. Қазіргі өсімге қарамастан, шағын кәсіпорындар инвестиция, инновация және тұрақтылық тұрғысынан әлсіз.
Не істеу керек?
• Шағын бизнеске бағытталған нақты, бірақ жеңілдетілген қолдау бағдарламалары қажет.
• Жалақы қорына салық жүктемесін уақытша төмендету – тиімді шара болуы мүмкін.
• Бизнестің технологиялық құрылымын өзгерту – болашақ дамудың басты шарты.
Бизнеске кеңес
1. Шығын құрылымын қайта қарау. Ірі бизнес шығындарының жартысынан көбі материалға кетсе, шағын кәсіпорындарда ол әлдеқайда аз. Кооперация мен бірлескен сатып алу – бір шешім.
2. Адам капиталына инвестиция. Жалақы өсіп жатыр – бұл бәсекелестік артықшылық. Бірақ өнімділік те артуы керек.
3. Дебиторлық берешекті бақылау. Қаржылық тұрақтылықтың кілті – айналым қаражатын тиімді басқару.
2025 жылдың алғашқы тоқсаны – тұрақтылық пен тәуекелдің ара қатынасын көрсетіп берді. Экономика өсті, бірақ өсу бағасы да қымбаттап барады. Шағын кәсіпорындар әлі де әлсіз буын. Бұл дағдарыс емес, бірақ ескерту сигналы.
Қазір – нақты шешім қабылдайтын уақыт. Кеш қалуға болмайды.


