EC[ON]OMY

Жобалық басқару: Қазақстанның дамуындағы жаңа тәсілдер

Соңғы жылдары Қазақстан Республикасының Үкіметі халықтың әл-ауқатын арттыруды басты бағыт ретінде айқындап келеді. Бұл ұғым жай сөз емес, нақты өлшенетін көрсеткіштермен бекітілген. Ұлттық даму жоспарында және Үкіметтің іс-қимыл бағдарламаларында әл-ауқат дегеніміз — халықтың нақты табысының өсуі, өмір сүру ұзақтығының артуы, тұрғын үйдің қолжетімді болуы, базалық инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылымның дамуы, мемлекеттік қызметтердің сапасының жақсаруы деп нақты көрсетілген.

2025–2026 жылдары тек тұрғын үй саласының өзінде 31,6 млн шаршы метрден астам баспана пайдалануға беру жоспарланған. Ескі тұрғын үй қорын жаңарту, ондаған мың жер теліміне инженерлік инфрақұрылым тарту көзделген. Энергетика, су жүйесі, көлік және коммуналдық инфрақұрылымға да ауқымды қаражат қарастырылған. Бұл бағыттар тікелей азаматтардың өмір сапасымен байланысты.

Кейбір салаларда мемлекет нақты нәтиже көрсетіп отыр. 2019–2024 жылдары елімізде шамамен 98 млн шаршы метр тұрғын үй салынды. Бұл баспанамен қамтуды жеделдетіп, қолжетімді ипотека бағдарламаларын қолдауға мүмкіндік берді. Жол инфрақұрылымы жаңартылды, энергетика мен коммуналдық секторда ірі жобалар іске асты.

Әсіресе цифрландыру саласында айқын ілгерілеу бар. Қазір мемлекеттік қызметтердің 90 %-дан астамы онлайн қолжетімді. Қазақстан БҰҰ-ның электрондық үкіметті дамыту рейтингінде 24-орында және онлайн қызметтер индексі бойынша әлемнің алғашқы ондығына кіреді. Бұл мемлекеттік бағдарламалар тек қағаз жүзінде емес, нақты нәтиже беретінін көрсетеді.

Сонымен қатар, Жоғары аудиторлық палата квазимемлекеттік секторда жүйелі мәселелер бар екенін атап өтеді. Атап айтқанда, корпоративтік басқарудың әлсіздігі, стратегиялық құжаттардың формалды сипаты, даму жоспарларының орындалуын бақылаудың жеткіліксіздігі және инвестициялық жобалардың төмен тиімділігі көрсетілген.

«Самұрық-Қазына» тобы бойынша жұмыс істемейтін комитеттер, көпсатылы ауыр басқару құрылымы, шығынды және әрекетсіз компаниялар, аяқталған инвестициялық жобалардың үлесінің төмендігі айтылған. Жүздеген жүйелі кемшілік тіркелген. Қаражаттың бір бөлігі тиімсіз жоспарланған немесе тиімсіз пайдаланылған деп танылған.

Мұндай жағдай әсіресе құрылыс саласындағы жобаларда жиі байқалады. Инфрақұрылымдық, әлеуметтік және индустриялық нысандарды салу — ең қаржы сыйымды, ұзақ мерзімді, қатысушысы көп жобалар. Мұнда тәуекел де жоғары.

Тәжірибе көрсеткендей, көптеген құрылыс жобаларында жобалық басқару тек формалды түрде енгізілген. Басқару көбіне операциялық деңгейде қалады. Яғни жұмыс «орындалды ма, жоқ па» деген есеппен шектеледі. Ал нәтиженің қалай және қандай сапада алынатынына жүйелі бақылау әлсіз.

Халықаралық бағалар да осыны көрсетеді. Дүниежүзілік банктің Government Effectiveness көрсеткіші 2016 жылғы 47,1-ден 2022 жылы шамамен 58,5-ке өсті. Бұл мемлекеттік қызмет сапасының, саясатты іске асыру қабілетінің артқанын білдіреді. Дегенмен OECD Қазақстанда басқару тәжірибесін, әсіресе тәуекелдерді басқару мен пайдаға бағытталған басқаруды күшейту қажет екенін айтады. Әсіресе мемлекеттік секторда жобалық мәдениетті нығайту маңызды.

Мәселенің түп-төркіні — ресурстың жетіспеуінде емес. Негізгі себеп — басқару моделінде. Көп жағдайда процесс пен есепке басымдық беріледі, ал нәтиже мен құндылық екінші орында қалады. Жоба бюджет игерумен өлшенеді. Бірақ оның қоғамға нақты қандай әсер бергені жүйелі түрде бағаланбайды.

Жобалар қағаз жүзінде сәтті жабылуы мүмкін. Бірақ олардың азаматтардың әл-ауқатына қосқан үлесі шектеулі немесе тұрақсыз болып қалады.

Айта кету керек, мемлекет жобалық басқару бағытына бет бұрды. 2018 жылдан бері Ұлттық жобалық басқару жүйесі енгізілуде. Үкіметте, министрліктерде және әкімдіктерде жобалық офистер құрылды. «Жоба — бағдарлама — портфель» деңгейлері бекітілді. Мониторинг пен оқытуға арналған цифрлық құралдар дамып келеді.

Алайда тәжірибеде жобалық басқару көптеген органдарда мазмұнсыз формаға айналып отыр. Жобалық офистер көбіне есеп жинаумен айналысады. Стратегиялық шешімдерге ықпалы шектеулі. Олар көбіне жоба дағдарысқа ұшырағанда ғана араласады.

Ал шын мәнінде жобалық басқарудың басты құндылығы — жобаның траекториясын басқару. Яғни идеядан бастап нәтижеге дейінгі жолды жүйелі түрде бақылау. Тәуекелді алдын ала анықтау. Қате болжамдарды уақытында түзету.

Қазіргі бақылау жүйесі көбіне «соңында тексеру» қағидатына негізделген. Ал жобалық басқару «жол үстінде басқару» қағидатына сүйенеді. Мұнда назар есепке емес, мақсатқа жету логикасына аударылады.

Дағдарысты басқарудан толыққанды жобалық басқаруға көшу үшін жүйені түбегейлі бұзу қажет емес. Екі деңгейде өзгеріс керек.

Бірінші деңгей — жүйелік қадамдар.

Біріншіден, жобалық офистерге нақты өкілеттік беру қажет. Олар жобаның мақсаты мен көлеміне әсер ете алуы тиіс. Бюджетті қорғауға қатысуы керек. Қауіпті тәуекелдер кезінде жобаны уақытша тоқтатуға бастама көтере алуы тиіс.

Екіншіден, әр мемлекеттік жоба іске қосылар алдында оның қандай қоғамдық немесе экономикалық құндылық әкелетіні нақты бекітілуі керек. Бұл құндылық қалай өлшенеді, оған кім жауап береді — бәрі анық болуы тиіс.

Үшіншіден, жобалық және операциялық басқаруды нақты бөлу қажет. Жоба — уақытша өзгеріс. Операциялық жұмыс — тұрақты қызмет. Егер осы айырмашылық сақталмаса, жобалар күнделікті рутинаның ішінде жоғалып кетеді.

Төртіншіден, мемлекеттік жоба басшыларына кәсіби талаптар енгізу қажет. Расталған құзырет, түсінікті мансап жолы және жеке жауапкершілік болуы керек.

Екінші деңгей — жылдам басқарушылық шешімдер.

Мысалы, бақылауды «соңғы нәтиже бойынша» емес, «жобаның жүру барысы бойынша» ұйымдастыру. Белгіленген нүктелерде жобалық ревью өткізу. Онда тек мерзім мен бюджет емес, жобаның өміршеңдігі талқылануы тиіс.

Жобаны бастамас бұрын сапалы негіздеме жасау қажет. Баламалар қарастырылуы керек. Мерзім мен шығын шынайы есептелуі тиіс. Пайдалану кезеңіндегі салдары ескерілуі керек. Кіріс деректердің сапасына ерекше көңіл бөлу керек. Жобалық-сметалық құжаттама, бастапқы есептер мен болжамдар дұрыс болмаса, кейін міндетті түрде артық шығын мен кешігу болады.

Қолданыстағы регламент шеңберінде де жобалық офистер «өрт сөндіруші» емес, аналитикалық орталық рөлін атқара алады. Яғни ауытқудың салдарымен емес, себептерімен жұмыс істеуі керек. Құрылыс жобаларының ауқымы мен ұлттық мақсаттардағы рөліне қарасақ, дәл осы салада жетілген жобалық тәжірибе бірінші кезекте енгізілуі тиіс.

Жүйелік қадамдар мен жедел шешімдерді қатар іске асыру жобалық басқаруды реактивті режимнен проактивті режимге көшіреді. Сонда жобалық офистер антикризистік штаб емес, идеядан нәтижеге дейінгі тұрақты қозғалысты қамтамасыз ететін басқару тетігіне айналады. Нәтижесінде бюджет қаражаты жай игеріліп қана қоймай, нақты әрі тұрақты қоғамдық құндылыққа айналады. Ал бұл — елдің шынайы әл-ауқатының негізі.

Светлана Нуртазина, инженер-құрылысшы, т.ғ.к., сертификатталған жобалық менеджер, арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top