Жапонияның кластерлік саясаты: ғылым мен бизнес

Жапония — ғылым мен технология саласында әлемде алдыңғы қатарда тұрған елдердің бірі. Бірақ соңғы онжылдықтарда бұл елде аймақтық инновацияларды дамыту мен университеттер мен кәсіпорындар арасындағы серіктестікті нығайту қажеттілігі туындады. Осы мақсатта үкімет кластерлік саясатты енгізді — яғни университеттер мен өндірістік компанияларды бір алаңға жинап, олардың бірлескен жұмысын ынталандыруға бағытталған шаралар жиынтығы. Бұл мақалада жапондық тәжірибе арқылы кластерлік саясаттың ғылым мен аймақтық даму үшін нақты қандай пайдасы болғаны жан-жақты түсіндіріледі.

Кластерлік саясат — бұл мемлекет тарапынан жүзеге асатын жоба, оның мақсаты — университеттер, ғылыми ұйымдар мен бизнес құрылымдарды біріктіру арқылы жаңа идеялар мен инновациялардың пайда болуына жағдай жасау. Жапонияда бұл саясатты екі негізгі министрлік жүргізеді: Экономика, сауда және өнеркәсіп министрлігі (METI) және Білім, мәдениет, спорт, ғылым және технологиялар министрлігі (MEXT).

MEXT жүзеге асырған бағдарлама университеттерді негізгі орталыққа айналдырып, оларға тікелей қаржылай қолдау көрсетеді. Ал компаниялар бұл жобаларға серіктес ретінде қатысады, бірақ оларға қаржылық көмек берілмейді.

2001 жылдан бастап Жапонияда екі негізгі бағдарлама іске қосылды:

•  Knowledge Cluster Initiative (KCI) — жоғары технологиялар (IT, нанотехнология, биомедицина, экология) бойынша 5 жылдық жоба. Бюджеті — 63 миллиард иен;

•  City Area Program (CAP) — жергілікті қажеттіліктерге бағытталған 3 жылдық жоба. Бюджеті — 20 миллиард иен.

Ерекшелігі — жобаларды университеттер мен ғылыми ұйымдар басқарады. Ал компаниялар қаржыландыру алмайды, бірақ жобаға қатысады.

Анықталған маңызды ерекшеліктер:

•  университеттердің көпшілігі кластер аумағында орналасқан;

•  ал компаниялардың көбі кластерден тыс жерде, кейде алыс аймақтарда болған.

Сонымен қатар:

•  кластерден тыс орналасқан компаниялар әдетте ірі және R&D (ғылыми-зерттеу) шығындары көп;

•  университеттер осындай күшті серіктестермен жұмыс істеуге тырысты.

Ғылыми мақалалар мен патенттер: кім не жасады?

Университеттер мен ғылыми институттар:

•  ғылыми мақалалар саны 8,2%-ға артты;

•  патент саны 52%-ға өсті;

•  назар қолданбалы зерттеулерге ауысты;

•  әсіресе ірі ұйымдарда бұл өзгеріс айқын байқалды.

Компаниялар:

•  ғылыми жарияланымдар 2%-ға өсті;

•  патенттер саны өзгерген жоқ;

•  зерттеу бағыты өзгермеген.

Мінез-құлықтағы өзгеріс болды ма?

«Мінез-құлықтық қосымша пайда» дегеніміз — қатысушылардың мемлекет тарапынан қолдаудан кейінгі іс-әрекеттерінің өзгеруі. Бұл зерттеуде:

•  университеттер қолданбалы зерттеулерге бет бұрып, көбірек патент рәсімдеді;

•  компанияларда мұндай өзгеріс байқалмады.

Неге? Себебі университеттерге тікелей қаржы берілді, ал компаниялар өз ресурстарын жұмсауға мәжбүр болды.

Университеттер кластер ішінде болса — патентке өтініш беру жиілігі жоғары. Демек, географиялық жақындық олар үшін маңызды.

Компаниялар үшін мұндай әсер жоқ. Себебі олар технологиялық серіктестікті қашықтан да жүргізе алады.

Қорытынды

1. MEXT кластерлері университеттер үшін өте тиімдіболды. Олар қолданбалы ғылымға бет бұрып, инновациялық белсенділігін арттырды.

2. Ал компаниялар үшін айтарлықтай нәтиже байқалмады, себебі олар қаржылай қолдау алмады.

3. Географиялық жақындық тек университеттер үшін маңызды.

4. Үлкен ұйымдар кластерден көбірек пайда көрді.

Ұсыныстар

•  Кластерге қатысатын компанияларға да қаржылай қолдау беру қарастырылуы керек;

•  Қашықтықтан жұмыс істеуге мүмкіндік беретін инфрақұрылымды дамыту қажет;

•  Әртүрлі деңгейдегі кластерлерді — әрі ірі (KCI), әрі шағын (CAP) — қолдау маңызды.

Жапония тәжірибесі көрсеткендей, шектеулі бюджеттің өзімен де нақты нәтиже көрсетуге болады — егер дұрыс ұйымдастыру болса. Бірақ бизнес белсенділігін арттыру үшін оның мүддесін ескеріп, тең құқықты серіктеске айналдыру қажет. Бұл — кластер құруды жоспарлап отырған кез келген мемлекет үшін маңызды сабақ.