Қазіргі әлемде білім беру саласындағы тұрақты даму тек экологиялық бастама емес, сонымен қатар экономикалық саясаттың маңызды бөлігі. Мектептер мен университеттер көп мөлшерде энергия мен ресурстар тұтынады, көміртегі ізін қалдырады және заманауи стандарттарға сай болу үшін үлкен инвестицияларды қажет етеді. Ұлыбритания бұл мәселені ертерек түсініп, білім беру инфрақұрылымына қатаң экологиялық талаптар енгізді.
Қазақстан бұл бағытта алғашқы қадамдарын жасап жатыр. Бірақ білім беру мекемелерін экологиялық тұрғыдан тиімді ету үшін қандай заңдар қажет? Қандай стандарттар енгізілуі тиіс? Бұл мақалада Ұлыбритания мен Қазақстанның тұрақты даму саласындағы тәжірибесін салыстырамыз және Қазақстан Ұлыбританияның қай тәсілдерін қабылдай алатынын талқылаймыз.
Ұлыбритания: қатаң заңдар және дамыған қаржыландыру жүйесі
Негізгі заңдар мен стандарттар
Ұлыбританияда білім беру мекемелеріндегі тұрақты дамуды құқықтық реттеу Climate Change Act 2008 заңына негізделген. Бұл заң елдегі барлық мекемелерге, соның ішінде мектептер мен университеттерге көмірқышқыл газының шығарындыларын азайтуды міндеттейді. Сонымен қатар, олар экологиялық таза технологияларды енгізіп, жыл сайын өз көрсеткіштері туралы есеп беруі тиіс.
Тұрақты даму стандарттарының бірі – BREEAM (Building Research Establishment Environmental Assessment Method) жүйесі. Бұл жүйе ғимараттардың энергия тиімділігін бағалайды. Егер білім беру мекемесі осы стандарттарға сай болса, ол жоғары рейтинг алып, қосымша қаржылық қолдауға ие болады.
Мемлекеттік қаржыландыру бағдарламалары
Ұлыбритания тұрақты білім беру инфрақұрылымын дамыту үшін арнайы бағдарламалар әзірледі. Солардың бірі – Salix Finance, ол мектептер мен университеттерге инфрақұрылымды жаңғырту үшін мемлекеттік гранттар мен жеңілдетілген несиелер ұсынады.
Тағы бір маңызды бағдарлама – Building Schools for the Future (BSF), бұл бастаманың мақсаты – жаңа, энергия үнемдейтін мектептер салу.
Осы бағдарламалардың арқасында Ұлыбританиядағы мектептер мен университеттер жаппай жаңартылатын энергия көздеріне көшуде, электр қуатын тұтынуды азайтуда және экологиялық таза инфрақұрылымды дамытуда.
Қазақстан: тұрақты даму жолындағы алғашқы қадамдар
Заңнамалық бастамалар
Қазақстан тұрақты даму саласында алғашқы қадамдарын 2013 жылы «Жасыл экономикаға көшу» тұжырымдамасын қабылдаумен бастады. Бұл құжат түрлі салаларда экологиялық стандарттарды енгізуге негіз болды, соның ішінде білім беру саласы да бар.
Қазіргі уақытта Қазақстанда білім беру мекемелеріндегі тұрақты даму келесі негізгі заңдармен реттеледі:
📌 Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі – экологиялық білім беруді дамытудың қажеттілігін айқындайды.
📌 «Білім туралы» заң – мектептер мен университеттер инфрақұрылымын энергия тиімділігін ескере отырып жаңғыртуды қарастырады.
Стандарттардың жоқтығы және қаржыландырудың әлсіздігі
Қазақстанда жалпы даму стратегиясы болғанымен, BREEAM сияқты міндетті стандарттар әлі енгізілмеген. Бұл дегеніміз, жаңа мектептер мен университеттер салынып жатқанда экологиялық талаптарға қатаң мән берілмейді, ал бар ғимараттарды жаңғырту біртіндеп және жүйесіз жүргізілуде.
Тағы бір үлкен мәселе – қаржыландыру. Ұлыбританияда бұл мақсатқа мемлекеттік гранттар мен жеңілдетілген несиелер бөлінсе, Қазақстанда білім беру мекемелері экологиялық жобаларға қаржы табу үшін халықаралық ұйымдарға, мысалы, БҰҰ (UNDP) мен ЮНЕСКО-ға сүйенуге мәжбүр.
Қазақстан мен Ұлыбритания тәжірибесінің айырмашылықтары
Ұлыбритания мен Қазақстан білім беру саласындағы тұрақты дамуды реттеуде әртүрлі тәсілдерді қолданады.
1️⃣ Құқықтық база:
Ұлыбританияда Climate Change Act 2008 заңы нақты мақсаттар мен міндеттер белгілейді. Қазақстанда мұндай нақты заң жоқ, тек жалпы «жасыл экономика» стратегиясы бар.
2️⃣ Қаржыландыру:
Ұлыбританияда Salix Finance және BSF сияқты мемлекеттік бағдарламалар білім беру мекемелерін қолдаса, Қазақстанда мұндай мемлекеттік қаржыландыру жүйесі жоқ, ал университеттер мен мектептер өз бетімен қаржы табуға тырысады.
3️⃣ Экологиялық стандарттар:
Ұлыбританияда BREEAM стандарты білім беру ғимараттарына міндетті, ал Қазақстанда энергия тиімділігіне қойылатын талаптар нақты анықталмаған.
4️⃣ Есептілік:
Ұлыбританиядағы мектептер мен университеттер жыл сайын өздерінің экологиялық көрсеткіштері туралы есеп береді, ал Қазақстанда мұндай міндетті талаптар жоқ.
Қазақстан Ұлыбритания тәжірибесінен не ала алады?
📌 Қатаң экологиялық стандарттарды енгізу
BREEAM сияқты бірыңғай энергия тиімділігі талаптарын енгізу Қазақстандағы мектептер мен университеттерді экологиялық таза және тиімді етуге көмектеседі.
📌 Мемлекеттік қаржыландыру жүйесін құру
Қазақстанға мектептер мен университеттерге «жасыл» технологияларға көшуге мүмкіндік беретін арнайы мемлекеттік гранттар мен несиелер жүйесін дамыту қажет.
📌 Көміртекті есептілікті енгізу
Ұлыбритания тәжірибесі көрсеткендей, мектептер мен университеттердің көмірқышқыл газы шығарындылары туралы есеп беруі оларды экологиялық жауапкершілікті күшейтуге ынталандырады.
📌 Экологиялық білім беруді дамыту
Ұлыбританияда студенттер тұрақты даму бағдарламаларына белсенді қатысады. Қазақстанда да экологиялық жобалар мен практикалық тәжірибе беру жүйесін дамыту қажет.
Ұлыбритания мен Қазақстан білім беру мекемелерінде тұрақты даму стандарттарын енгізуде әртүрлі деңгейде. Ұлыбритания экологиялық заңдар, қатаң стандарттар мен мемлекеттік қаржыландыруды қолданса, Қазақстан әзірге бастапқы кезеңде тұр.
Қазақстан үшін негізгі қадамдар:
✔ Қатаң экологиялық стандарттар жасау
✔ «Жасыл» инфрақұрылымды қаржыландыру бағдарламасын іске қосу
✔ Көміртегі шығарындылары туралы есеп беру жүйесін енгізу
✔ Экологиялық білім беруді күшейту
Егер осы қадамдар жасалса, Қазақстан экологиялық таза және заманауи білім беру инфрақұрылымына қол жеткізе алады.