Қазіргі уақытта жаһандық экономика жасанды интеллект (AI) пен автоматизация арқылы жаңа технологиялық дәуірге қадам басуда. АҚШ-тың Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросының (NBER) «Technological Disruption in the US Labor Market» зерттеуі АҚШ еңбек нарығының өзгерістерін талдай отырып, бүкіл әлемге қатысты үрдістерді анықтайды. Бұл тенденциялар Қазақстанға да тікелей әсер етеді.
Бұл мақалада технологиялық өзгерістердің Қазақстандағы еңбек нарығына қалай ықпал ететінін, қандай мамандықтар жойылуы мүмкін екенін және еліміз бұл өзгерістерге қалай бейімделуі керектігін қарастырамыз.
Технологиялық төңкеріс еңбек нарығын қалай өзгертеді?
NBER (2025) зерттеуіне сәйкес, соңғы онжылдықтарда технологиялық өзгерістер қарқынды жүріп жатыр. 1990–2017 жылдары АҚШ-та еңбек нарығы салыстырмалы түрде тұрақты болғанымен, жасанды интеллект пен робототехниканың дамуы өзгерістерді жеделдетті. Негізгі үрдістер:
• Жасанды интеллект пен машиналық оқыту – алгоритмдер көптеген салаларда адам еңбегін алмастыруда.
• Қарапайым жұмыс күшіне сұраныстың төмендеуі – өндіріс, бөлшек сауда және қаржы секторында автоматизация жұмыс орындарын қысқартып жатыр.
• Жұмыс құрылымының өзгеруі – төмен білікті мамандықтар жоғалып, жоғары технологиялық жұмыс орындары көбейіп келеді.
• Жаңа жұмыс модельдері – қашықтан жұмыс істеу, фриланс және жобалық жұмыс кең таралуда.
Қазақстанға AI қалай әсер етеді?
Қазақстанда цифрландыру мен автоматизацияның әсері қазірдің өзінде байқалуда. Негізгі қауіптер:
• Өндірістегі автоматизация – шахтерлер, зауыт жұмысшылары және өңдеу өнеркәсібіндегі қызметкерлер саны азаюы мүмкін.
• Бөлшек саудадағы цифрландыру – интернет-дүкендердің дамуы дәстүрлі сатушыларға деген сұранысты төмендетуде.
• Кеңсе қызметкерлерінің қысқаруы – AI бухгалтерлік есеп, заңгерлік және әкімшілік жұмыстарды орындау қабілетіне ие.
Бірақ бұл өзгерістермен бірге жаңа мүмкіндіктер де ашылады:
• IT секторының дамуы – бағдарламалау, киберқауіпсіздік, AI шешімдерін жасау.
• Стартап экожүйесінің өсуі – АҚШ пен Сингапур тәжірибесі көрсеткендей, стартаптарды дамыту экономикалық өсімге ықпал етеді.
• STEM білімінің маңыздылығы – ғылым, технология, инженерия және математика салаларында білікті мамандар даярлау.
Халықаралық тәжірибе: АҚШ, Германия, Қытай
АҚШ: NBER зерттеуі көрсеткендей, AI және робототехника төмен жалақылы жұмыстарды қысқартып, жаңа жоғары білікті мамандықтарды қалыптастырады.
Германия: Елдің дуальды білім беру жүйесі студенттерге теория мен тәжірибені біріктіруге мүмкіндік береді, бұл өзгермелі нарыққа тез бейімделуге көмектеседі.
Қытай: Қытай үкіметі автоматизацияны қолдаумен қатар, біліктілікті арттыру бағдарламаларын белсенді түрде енгізуде.
Қазақстан қалай бейімделе алады?
1. Білім реформасы – STEM салаларын кеңейту, Германия үлгісіндегі дуальды білім беруді енгізу.
2. Еңбек нарығының икемділігі – қайта даярлау бағдарламалары, жоғары технологиялық жұмыс орындарын құруға ынталандыру.
3. Мемлекеттік қолдау шаралары – AI орталықтарын құру, цифрлық стартаптарға жеңілдіктер беру.
4. Ғылыми-зерттеу жұмыстарына инвестиция – жаңа AI өнімдерін жасауға бағытталған.
5. Автоматизация салдарын мониторингтеу – еңбек нарығындағы өзгерістерді бақылау және саяси шараларды уақытында бейімдеу.
Қазақстандағы болашақ мамандықтар
NBER (2025) зерттеуі көрсеткендей, АҚШ-та STEM мамандарының саны 50%-ға артты. Қазақстанда келесі салаларға басымдық берілуі керек:
• Data Science, Big Data
• Киберқауіпсіздік
• Робототехника және автоматтандыру
• Биоинженерия
• Логистика және «соңғы миля» жеткізу жүйесі
Қазақстанда технологиялық революция орын алуда. Үкімет пен бизнес бұл өзгерістерге алдын ала дайындалуы керек. Қызметкерлерді қайта даярлау, STEM білім беруді дамыту және AI құралдарын енгізу елімізге жұмыс орындарын сақтап қана қоймай, жаңа мүмкіндіктер жасауға көмектеседі.
Дайындаған: Ален Серік, EconomyKZ.org порталының сарапшысы


