Өнеркәсіптік саясат соңғы онжылдықтардағы ең маңызды өзгерістердің бірін бастан өткеріп жатыр. Бұрын басты талқылау мемлекет экономикаға араласуы керек пе деген сұрақтың төңірегінде өрбитін. Қазір бұл сұрақтың маңызы біртіндеп азайып келеді. Ірі экономикалардың басым бөлігі өз ұстанымын әлдеқашан анықтап қойған. Мемлекет өнеркәсіптің дамуына қатысады, ынталандыру тетіктерін қалыптастырады, инфрақұрылым жасайды және жекелеген бағыттарды қолдайды. Бүгінгі негізгі талқылау басқа мәселеге ауысты: мемлекет нақты не үшін төлеуі керек?
Бір қарағанда айырмашылық үлкен емес сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ дәл осы айырмашылық өнеркәсіптік саясат ұзақ мерзімді өсімнің көзіне айнала ма, әлде жекелеген жобаларды үздіксіз қолдау жүйесі болып қала ма деген сұраққа жауап береді. Ұзақ жылдар бойы көптеген бағдарламалар процестің өзіне негізделді. Мемлекет зауыт салуды, жабдық сатып алуды, жаңа өндіріс ашуды немесе жұмыс орындарын құруды қаржыландырды. Формалды тұрғыдан мұндай тәсіл өте сенімді көрінді. Зауыт салынды, өндіріс іске қосылды, қаржы игерілді, адамдар жұмысқа орналасты. Қағаз жүзінде барлық көрсеткіш орындалғандай көрінеді.
Мәселе кейін басталады. Бірнеше жылдан соң ең маңызды сұрақтың әлі де жауапсыз қалғаны байқалады. Экономика шынымен күшейді ме? Жаңа экспорттық өнімдер пайда болды ма? Еңбек өнімділігі артты ма? Компания мемлекеттік қолдаусыз бәсекеге қабілетті бола алды ма? Ел ішінде қосылған құн өсті ме? Көп жағдайда бұл сұрақтардың жауабы бастапқы үміттен әлдеқайда қарапайым болып шығады.
Сондықтан өнеркәсіптік саясатта логиканың өзі өзгеріп жатыр. Мемлекеттер жобаның бар болғаны үшін емес, нақты нәтиже үшін төлеуге көбірек мән бере бастады. Бұл философия немесе идеология туралы әңгіме емес. Бұл мемлекеттік шығындардың тиімділігі туралы мәселе. Кез келген қолдау экономика ресурстары есебінен қаржыландырылады. Сондықтан заңды сұрақ туындайды: қоғам осы шығындардың орнына нақты не алып отыр?
Дәстүрлі модель ерекше ынталандырулар қалыптастырады. Егер қолдау алу белгілі бір талаптарды орындауға байланысты болса, компаниялар дәл сол талаптарға бейімделе бастайды. Бір сәтте бағдарламаның шарттарына сай болу өнімнің бәсекеге қабілеттілігінен кем түспейтін маңызды факторға айналады. Бизнес тұтынушылармен және нарықпен жұмыс істегендей мемлекеттік қолдау механизмдерімен де жұмыс істеуді үйренеді. Кейде тіпті көбірек уақыт бөледі. Біртіндеп компанияның тұрақтылығы өнім сапасы мен өндіріс тиімділігіне емес, жеңілдіктер мен артықшылықтарға қол жеткізу мүмкіндігіне тәуелді бола бастайды.
Мұндай нәтиже таңғаларлық емес. Кез келген жүйе өз ішіндегі ынталандыруларға жауап береді. Егер мемлекет процесс үшін төлесе, қатысушылар да процеске назар аударады. Егер мемлекет нәтиже үшін төлесе, назар нәтижеге ауысады. Сондықтан қазіргі өнеркәсіптік саясат қарапайым қағидаға сүйеніп келеді: алдымен экономика үшін нәтиже, содан кейін ғана қаржы.
Бұл тәсіл бір қарағанда қатаң көрінуі мүмкін. Егер кәсіпорын экспортты ұлғайтса, қолдау алады. Егер еңбек өнімділігі өссе, қосымша ынталандыруға ие болады. Егер қосылған құн артса, сыйақы беріледі. Ал нәтиже болмаса, төлем де болмайды. Мұндай модель бизнестің мінез-құлқын кезекті жеңілдетілген қаржыландыру бағдарламасына қарағанда әлдеқайда қатты өзгертеді. Назар қолдау алуға емес, сол қолдауды алуға мүмкіндік беретін көрсеткіштерге жетуге ауысады.
Мемлекет үшін де бұл тәсілдің артықшылықтары аз емес. Аралық процестердің әрқайсын бақылау қажеттілігі азаяды. Әрбір әрекетті қадағалағаннан гөрі соңғы нәтижені бағалау әлдеқайда жеңіл. Оның үстіне әртүрлі жобаларды ортақ өлшемдер арқылы салыстыру мүмкіндігі пайда болады. Экспорт өсті ме, жоқ па? Өнімділік артты ма, жоқ па? Қосылған құн көбейді ме, жоқ па? Мұндай көрсеткіштерді әркім өз пайдасына түсіндіре алмайды. Олар не бар, не жоқ.
Әсіресе еңбек өнімділігіне қатысты мәселе қызық. Көптеген елдерде өнеркәсіптік саясат ұзақ уақыт бойы жұмыс орындарының саны арқылы бағаланып келді. Бұл көрсеткішті қоғамға түсіндіру оңай. Санап шығу да қиын емес. Бірақ ұзақ мерзімді экономикалық даму жұмыс орындарының санымен емес, әрбір қызметкер қанша құн жасайтынымен анықталады. Дәл еңбек өнімділігі халық табысының өсуіне, кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігіне және бизнестің мемлекеттік қолдаусыз жұмыс істеу қабілетіне әсер етеді.
Сондықтан қазіргі өнеркәсіптік саясат біртіндеп өсімнің сыртқы белгілерінен гөрі оның сапасына көбірек көңіл бөле бастады. Әңгіме кәсіпорында қанша адамның жұмыс істейтінінде емес, сол кәсіпорын экономикаға қандай қайтарым беріп отырғанында. Мұндай тәсіл саяси тұрғыдан аса әсерлі көрінбеуі мүмкін, бірақ нақты экономикаға әлдеқайда жақын.
Экспорттың да рөлі ерекше. Белгілі бір мағынада экспорт өнеркәсіптік саясат үшін тәуелсіз емтихан іспетті. Ішкі нарықта кейбір әлсіз тұстарды әртүрлі қолдау құралдары арқылы жасыруға болады. Ал сыртқы нарықта мұны жасау әлдеқайда қиын. Онда өнім баға, сапа, жеткізу сенімділігі және технологиялық деңгей бойынша бәсекеге түседі. Егер компания өз өнімін шетелге сата алса, бұл оның шынайы бәсекеге төтеп бере алатынын білдіреді. Ал егер ауқымды қолдауға қарамастан экспорт жылдар бойы пайда болмаса, онда қолданылып жатқан модельдің тиімділігіне қатысты сұрақ туындайды.
Қазақстан үшін бұл тақырыптың маңызы ерекше. Елде бизнесті және өнеркәсіпті қолдаудың көптеген құралдары бар. Әртүрлі жеңілдіктер, арнайы режимдер, ынталандыру тетіктері мен мемлекеттік сатып алулар пайдаланылады. Соған қарамастан экономиканың құрылымы күткендегідей жылдам өзгеріп жатқан жоқ. Экспорт әлі де негізінен шикізатқа сүйенеді, ал еңбек өнімділігінің өсуі көрсетілетін қолдау көлеміне әрдайым сай келе бермейді.
Осының аясында өнеркәсіптік саясаттағы ең ыңғайсыз сұрақтардың бірі туындайды. Мемлекет салық төлеушілердің ақшасына нақты не сатып алып отыр? Егер қолдау түпкі нәтижеге байланыстырылмаса, экономика бәсекеге қабілетті компаниялардан гөрі жобаларды көбірек алуы мүмкін. Жаңа нарықтардан гөрі игерілген қаражат көп болуы мүмкін. Нақты тиімділіктен гөрі есептілік көлемі артуы мүмкін.
Сондықтан нәтиже үшін төлеу идеясы біртіндеп өнеркәсіптік саясат шеңберінен шығып барады. Негізінде бұл мемлекеттің экономикадағы рөлін басқаша түсіну туралы әңгіме. Мемлекет демеуші болудан шығып, нақты экономикалық нәтиженің тапсырыс берушісіне айналады. Бұл екі түрлі рөл. Демеуші қызметтің өзін қаржыландырады. Тапсырыс беруші мақсатқа жеткені үшін төлейді. Демеуші процеске қарайды. Тапсырыс беруші нәтижеге қарайды.
Қазақстан үшін мұндай тәсілдің өзектілігі тағы бір фактормен күшейеді. Елдің ішкі нарығы салыстырмалы түрде шағын. Мұндай жағдайда қателіктің құны жоғары болады. Тиімсіз жобаларды кейін өтеу қиын. Сондықтан әрбір бөлінген теңге экономикаға барынша көп қайтарым әкелуі тиіс. Осы себепті қолдау көлемінен гөрі оның тиімділігі маңыздырақ бола бастайды.
Болашақтағы өнеркәсіптік саясат бүгінгіден әлдеқайда қарапайым көрінуі мүмкін. Онда символикалық ашылулар мен салтанатты рәсімдер аз болады. Салынған нысандар саны туралы әңгіме де азаяды. Оның орнына еңбек өнімділігіне, экспортқа, технологиялық дамуға және компаниялардың мемлекеттік қолдаусыз жұмыс істеу қабілетіне көбірек назар аударылады. Мұндай тәсіл толық табысқа кепілдік бермейді. Ешбір модель қателікті толық жоя алмайды. Бірақ ол ынталандыру жүйесін өзгертеді. Ал экономикада түпкі нәтижені көбіне дәл сол ынталандырулар анықтайды.
Өнеркәсіптік саясаттың басты сұрағы да өзгеріп келеді. Кеше ғана мемлекеттер кімге көмектесу керек деп сұрайтын. Бүгінде олар барған сайын басқа сұраққа жауап іздеуде: салық төлеушілердің ақшасына экономика қандай нәтиже сатып алғысы келеді? Осы сұрақтың жауабы өнеркәсіптік саясаттың қымбат бағдарламалар жиынтығы болып қалатынын немесе еңбек өнімділігін арттыратын, бәсекеге қабілеттілікті күшейтетін және экономиканы тұрақты ететін құралға айналатынын анықтайды.
