EC[ON]OMY

Салықтар мен инновациялар

Инновация – ұзақ мерзімді экономикалық дамудың басты қозғалтқышы. Біз инновацияны көбіне жалғыз өзі зертханаға қамалған данышпан ретінде елестетеміз, бірақ іс жүзінде бұл – үлкен еңбек пен нақты қаржылық ынталандыруды қажет ететін экономикалық әрекет. Мемлекет үшін осы ынталандыруды қалыптастырудың басты құралы – салық саясаты.

Ufuk Akcigit пен Stefanie Stantcheva жүргізген зерттеу (NBER, 2020) салық пен инновацияның арасындағы байланысты нақты әрі ғылыми тұрғыда дәлелдейді. Бұл мақалада осы зерттеуге сүйене отырып, салықтың жаңалықтар санына, сапасына, бағытына және географиясына қалай әсер ететінін қарастырамыз. Сонымен қатар, осы деректер Қазақстан үшін қандай мүмкіндіктер ашатынын көрсетеміз.

Салық саясаты бес негізгі бағытта әсер етеді:

1. Жаңалықтың саны мен сапасына;

2. Өнертапқыштар мен компаниялардың көшу белсенділігіне;

3. Бизнестің өсу қарқынына;

4. Командалар мен компаниялардың сапалық құрамына;

5. Зерттеулердің бағытына – мысалы, экологиялық таза технологияларға немесе іргелі ғылымға.

Инновация – болашаққа инвестиция. Бүгінгі шығын болашақ табысқа айналуы мүмкін. Сондықтан салық деңгейі бұл шешімдерге айтарлықтай ықпал етеді.

 Зерттеушілер 1920 жылдан бергі АҚШ өнертапқыштарының мәліметтерін, патенттер мен салық көрсеткіштерін пайдалана отырып, мынадай қорытындыға келген:

•  Жеке табыс салығы 10%-ға артса, патент саны 6–7%-ға, ал олардың сапасы (патентке жасалған сілтемелер) 8–9%-ға төмендейді;

•  Бұл әсер бір жылдан кейін байқалып, 3 жылға дейін жалғасады.

Әсіресе ірі компанияларда жұмыс істейтін өнертапқыштар салыққа өте сезімтал. Демек, тиімді салық саясаты инновациялық белсенділікті айтарлықтай күшейте алады.

Салық тек қаншалықты инновация жасалатынына емес, ол қай жерде жасалатынына да әсер етеді.

•  АҚШ-та жоғары салық салынған штаттардан өнертапқыштар салық төмен өңірлерге қоныс аударады.

•  Шет елден келген өнертапқыштар салыққа әлдеқайда сезімтал келеді (эластикалығы – 1.0).

Бірақ белгілі бір салада көп зерттеу жасалатын, ғылыми хабқа айналған аймақтарда салыққа деген сезімталдық төмендейді. Бұл – агломерациялық әсер деп аталады.

Соңғы 30 жылда АҚШ-та жаңа компаниялардың пайда болу қарқыны бәсеңдеп, нарық ірі компаниялардың қолына шоғырланды.

Салық саясаты бұл жағдайды:

•  Стартаптар үшін салықтық жеңілдіктер енгізу арқылы;

•  Венчурлік капиталмен жұмыс істейтін жобаларды ынталандыру арқылы;

•  Шағын бизнесті ірі корпорациялармен салыстырғанда салық тұрғысынан қолдау арқылы өзгерте алады.

Мысалы, стартаптарға қарағанда саяси байланысы бар ірі компаниялар жиі салықтық артықшылықтарға ие болады – бұл нарықтағы бәсекені төмендетеді. Мұндай жағдайды салық арқылы түзетуге болады.

Барлық компаниялар бірдей инновациялық емес. Кейбірі ресурсты тиімді пайдаланады, ал кейбірі тиімсіз. Салық бұл жерде іріктеу құралына айнала алады:

•  Слаб компаниялар нарықтан шығып, ресурстар күштілерге өтеді;

•  R&D шығындарына байланысты салықтық жеңілдіктер нақты нәтиже берген фирмаларға бағытталса – жүйе тиімді жұмыс істейді.

Сондай-ақ зерттеуде салық пен субсидияны қалай оңтайлы үйлестіруге болатыны көрсетілген:

•  Жоғары табысы бар компанияларға салық мөлшері төмен болуы мүмкін;

•  R&D субсидиялары көлем артқан сайын төмендеуі керек – бұл теріс іріктеуден сақтайды.

Ең үздік салық жеңілдіктері де жұмыс істемейді, егер сапалы кадр болмаса. Бұл жерде білім мен инновацияны қатар дамыту қажет:

•  Кедей, бірақ талантты жастар үшін жоғары білімге қолжетімділік – басты фактор;

•  Қаржылай қолдауы жоқ елдерде R&D субсидиялары жалғыз өздері нәтиже бермейді.

Қазақстан үшін бұл аса маңызды: дарынды жастар көп, бірақ оларға қажетті орта мен қолдау жоқ. Тек «Болашақпен» шетелге оқуға жіберу жеткіліксіз.

Мемлекет инновацияның бағытын салық арқылы өзгерте алады:

1. Іргелі және қолданбалы зерттеулер:

◦ Іргелі ғылымға инвестиция аз, себебі пайда ұзақ мерзімде келеді;

◦ Оған арналған субсидиялар қолданбалы зерттеулерге қарағанда 5 есе көп болуы тиіс.

2. Экологиялық таза технологиялар:

◦ Тек көміртек салығын енгізу жеткіліксіз, егер жасыл технологиялар бәсекеге қабілетсіз болса;

◦ Алдымен – R&D субсидия, кейін – салық жүктемесін арттыру стратегиясы тиімдірек.

Қазақстанның шикізатқа тәуелділігін ескерсек, мұндай бағытталған салық саясаты ауадай қажет.

Қазақстан үшін нақты ұсыныстар

  • R&D салық реформасы: нәтиже мен өнімділікке негізделген прогрессивті жүйе; 
  • Венчурлік капиталға жеңілдіктер: барлығына бірдей емес, нақты VC жобаларына бағыттау; 
  • Шағын бизнеске басымдық: ірі корпорациялармен салыстырғанда, көбірек қолдау; 
  • Білім мен инновацияны байланыстыру: стипендиялар, гранттар, өңірлік технопарктер; 
  • Зерттеу бағытына әсер ету: іргелі және экологиялық жобаларға жоғары ставкамен қолдау.

Салық – тек табыс жинау құралы емес, ол – даму стратегиясының негізі. Дұрыс қолданылған салық саясаты инновацияны күшейтіп, экономиканың құрылымын өзгертеді. АҚШ тәжірибесі көрсеткендей, таланттар мен компаниялар салыққа өте сезімтал. Қазақстан бұл білімді пайдаланып, болашаққа бағытталған ынталандыру жүйесін құра алады.

 
Айдар Қакимжанов, Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы, арнайы http://www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top