Астанадағы көлік кептелістері тұрғындар үшін күнделікті әдеттегі жағдайға айналды. Қала тұрғындары уақытын жоғалтып қана қоймай, жүйкесі мен денсаулығына да зиян шегеді. Көптеген адамдар жұмысына, кездесулеріне немесе маңызды шараларға уақытында жете алмай қиналады. Мұның бәрі адамдардың өмір сапасына тікелей әсер етеді.
Сондықтан елордалықтар үкіметтен нақты шешім күтіп отыр. Әсіресе, жол инфрақұрылымын жақсартуға байланысты үміт көп. Дегенмен мемлекет тек жол құрылысына ғана емес, жүргізушілердің өздеріне де әсер етуге тырысуда. Мысалы, мемлекеттік органдар мен олардың қарамағындағы ұйымдардың жұмыс кестесі ресми түрде өзгертілді. Бірақ сарапшылар мен қала тұрғындарының пікірінше, бұл жаңалық кептеліс мәселесін түбегейлі шешпейді.
Мақала авторы ұсынған тағы бір шешім — таңертеңгі (08:30–09:00) және кешкі (18:30–19:00) уақыттарда жеке автокөліктер санын азайту үшін мемлекеттік ұйымдарда қызметтік автобустарды міндетті түрде пайдалануды енгізу. Мұндай тәжірибе кейбір орталық мемлекеттік органдарда бар, бірақ оны кеңейту арқылы айтарлықтай әсерге қол жеткізуге болады.
Қазақстанда барлығы 24 орталық мемлекеттік орган (ЦИО) бар, оның 23-і Астанада орналасқан (тек Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі – Алматыда). Олардың құрамында шамамен 85 ведомство немесе бағынышты ұйым бар.
Сарапшылардың шамалауы бойынша, әрбір осындай ұйымның құрамында орта есеппен 100 қызметкер жұмыс істейді. Демек, жалпы саны шамамен 8,5 мың адам. Олардың көбі күн сайын таңертең және кешке жұмысқа барып, кері қайтып, қала жолдарының жүктемесін арттырады.
Егер осы қызметкерлердің шамамен 30%-ы жеке көлік иелері деп алсақ, бұл 2 550 көлік деген сөз. Ал олардың жартысы ғана (15%) қызметтік автобустарды пайдалануға келіссе, жолдардан бір мезетте 1 275 көлік азаяды. Бұл — таңғы және кешкі уақытта 1000-нан астам автокөліктің кептелістен шығуы деген сөз.
Әрине, қалған бөлігі өз көлігін жүргізуді жалғастырады немесе оны отбасы мүшесіне береді, бұл жалпы қозғалысқа әсер етпейді. Бірақ тіпті осындай қалыпты сценарийдің өзі айтарлықтай нәтиже береді.
Мұндай бастамаға қосымша бюджет қаражаты қажет болмауы мүмкін. Себебі автобустарды сатып алу мен ұстау шығындарын қызметтік автопаркті оңтайландыру есебінен өтеуге болады. Мысалы, жоғары лауазымды мемлекеттік қызметшілерге (вице-министрлер, министрлер және т.б.) берілетін қызметтік автокөліктердің санатын төмендету арқылы үнемделген қаражат автобустарды сатып алуға бағытталады.
Бұндай шешім тек кептелісті азайтып қоймай, бірнеше жанама тиімділіктер береді:
- Ауа сапасы жақсарады, егер автобустар экологиялық таза (гибридті немесе газбен жүретін) болса;
- Қызметкерлердің тәртібі мен уақыты реттеледі, себебі автобус кестесі жұмыс тәртібін оңтайландырады;
- Қала орталығындағы тұрақтардағы жүктеме азаяды;
- Мемлекеттік қызметтің имиджі жақсарады, себебі ол ұжымдық тиімділік пен үнемшілдікті көрсете алады.
Кейбір ұйымдарда мұндай тәжірибе бар, бірақ өте сирек қолданылады. Сондықтан бұл тәсіл кеңейтілсе, есептелген нәтиже одан да жоғары болуы мүмкін.
Жоба сәтті жүзеге асса, мұндай тәжірибені Алматы мен Шымкент қалаларына да енгізуге болады. Онда әкімдіктер мен коммуналдық кәсіпорындар базасында қызметтік автобустар жүйесін ұйымдастыру оңтайлы шешім болар еді.
Осылайша, қарапайым және арзан шара арқылы Астана жолдарынан мыңнан астам көлікті алып тастау — шын мәнінде жүзеге асатын бастама. Бұл қала өмірін жеңілдетіп, экологияны да, жұмыс тәртібін де жақсарта алады.
Дәулет Жамбайбеков, тәуелсіз сарапшы, арнайы үшін www.economyKZ.org
