Қазіргі әлемдік экономика айтарлықтай өзгерістер кезеңін бастан кешіріп жатыр. COVID-19 пандемиясы, жаһандық жеткізу тізбектеріндегі өзгерістер және жылдам технологиялық прогресс экономикалық қызметтің дәстүрлі тәсілдеріне үлкен әсер етті.
Халықаралық валюта қорының «Әлемдік экономиканың перспективалары, 2024 жылдың қазан айы» есебі өндірістен қызмет көрсету саласына ауысуды және оның экономикаға ықпалын егжей-тегжейлі сипаттайды. Бұл ауысу жаңа қиындықтар мен экономикалық өсуге мүмкіндік туғызады.
Соңғы жылдары қызмет көрсету секторының әлемдік экономикадағы үлесі айтарлықтай өсті. Дамыған елдерде бұл сектор қазірдің өзінде ЖІӨ-нің 70% астамын құрайды. Дамушы экономикаларда бұл көрсеткіш те қарқынды өсіп келеді. Өндірістік салалар мен ауыл шаруашылығы біртіндеп қызмет көрсету секторына орын беруде. Бұл процесс цифрлық және кәсіби қызметтерге, соның ішінде ақпараттық технологияларға, қаржы, денсаулық сақтау және білім беру салаларына деген сұраныстың артуымен түсіндіріледі.
Экономиканың қызмет көрсету секторына ауысу себептерін бірнеше факторлар арқылы түсіндіруге болады. Біріншіден, соңғы жылдардағы технологиялық прогрестің айтарлықтай серпілісі кең ауқымды автоматтандыруға алып келді. Бұл өндірістегі қол еңбегіне деген қажеттілікті азайтып, өнімділікті арттырды. Екіншіден, COVID-19 пандемиясы компаниялар мен үкіметтік мекемелерді бейімделуге және жұмыс процестерін қайта құруға мәжбүр етті. Жаңа технологиялардың пайда болуы және қашықтан жұмыс істеу бизнес қызметін қолдаудың маңызды элементтеріне айналды. ХВҚ деректері бойынша, мұндай өзгерістер экономикадағы ресурстардың қайта бөлінуіне әкелді. Жұмыс күші өндіріс пен ауыл шаруашылығынан қызмет көрсету секторына ауысып, жаңа білім мен дағдыларды оқытуды талап етеді.

Қызмет көрсету секторы экономиканы көптеген артықшылықтармен қамтамасыз етеді.
Ол экономиканы сыртқы күйзелістерге, мысалы, шикізат бағасының ауытқуына және геосаяси қақтығыстарға төзімдірек етеді. Дегенмен, оның өсуі айтарлықтай инвестицияларды қажет етеді. Цифрлық инфрақұрылымға, технологияларға және персоналды оқытуға инвестициясыз даму баяулап қалуы мүмкін. ХВҚ ескертеді, егер елдер бұл инвестициялардың қажеттілігін елемейтін болса, қызмет көрсету секторына ауысу экономикалық тоқыраумен және жұмыссыздықтың өсуімен бірге жүруі мүмкін.
Еңбек нарығы бұл процесте маңызды рөл атқарады.
Дамыған экономикада қызмет көрсету секторы қазірдің өзінде барлық жұмыс орындарының шамамен 80% қамтамасыз етеді. Бұл жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін кеңейтуге және технологиялар мен қаржы сияқты жаңа салаларда жұмыс орындарын құруға ықпал етеді. Алайда, бұл белгілі бір қиындықтар тудырады. Жұмыс берушілер тез өзгеретін цифрлық ортада жұмыс істей алатын білікті мамандардың жетіспеушілігімен бетпе-бет келеді. Бұл үкіметтерді білім беру жүйелеріне және кәсіби дайындыққа инвестиция салуға мәжбүр етеді. Бұл күш-жігерсіз құрылымдық жұмыссыздық қаупі туындайды.
Табыс теңсіздігі – қызмет көрсету секторының өсуімен байланысты тағы бір маңызды аспект.
Бұл процесс жоғары ақы төленетін мамандар мен біліктілігі төмен жұмысшылар арасындағы алшақтықтың артуына ықпал етеді. Жоғары біліктілікті талап ететін қызметтерге сұраныс осы сегменттегі жалақының өсуіне әкеледі. Сонымен қатар, арнайы дағдылары жоқ қызметкерлер жиі тұрақсыздықпен және төмен жалақымен бетпе-бет келеді. Есепте мұндай диспропорциялар әлеуметтік мәселелер мен наразылықтарды тудыруы мүмкін екені атап өтілген. Үкіметтерге теңсіздіктің өсу салдарын жұмсартуға арналған шараларды, оның ішінде қайта оқыту және әлеуметтік қорғау бағдарламаларын қабылдау қажет.
Технологиялық өзгерістер қызмет көрсету секторының өсуі мен дамуын жеделдетеді.
Есепте цифрландырудың өсу драйвері болып табылатыны айтылған. Инновациялық технологияларды қолдану компанияларға шығындарды азайтуға және тиімділікті арттыруға көмектеседі. Бұл сондай-ақ жаңа қызмет көрсету нарықтарының кеңеюіне ықпал етеді, мысалы, электрондық сауда, онлайн-консалтинг, қашықтан қаржылық және медициналық қызметтер. Цифрлық шешімдерді белсенді енгізген елдер айтарлықтай экономикалық пайда табады. Дегенмен, бейімделе алмаған елдер бәсекеге қабілеттілігін жоғалту және артта қалу қаупіне ұшырайды.
Макроэкономикалық жағдайлар және қолдаушы саясат қызмет көрсету секторының тұрақты өсуінде маңызды рөл атқарады.
ХВҚ тұрақты өсуге қол жеткізу үшін мұқият ойластырылған шаралардың қажеттілігін атап көрсетеді. Үкіметтерге цифрлық инфрақұрылымды дамытуға, кәсіпкерлікті қолдауға және нарықтағы барлық қатысушылар үшін әділ жағдайларды қамтамасыз етуге назар аудару керек. Сонымен қатар, қызметкерлердің құқықтарын қорғау және лайықты еңбек жағдайларын қамтамасыз ету маңызды. Мұндай шаралар әлеуметтік толқулардың алдын алуға және халықтың қолдауын нығайтуға көмектеседі.
Қызмет көрсету секторына табысты көшу мысалдарынтабысы жоғары дамыған елдерден көруге болады.
Бұл елдер технологияларға, білімге және инновацияларға салынған инвестициялар тұрақты өсуді қамтамасыз ететінін көрсетті. Есепте дамушы елдердің басқа сынақтарға тап болатыны атап өтілген. Олар көбінесе инфрақұрылымға және персоналды оқытуға ауқымды инвестицияларға қажетті ресурстарға ие емес. Мұндай елдерге халықаралық ұйымдармен стратегиялық серіктестік және сыртқы донорлардың қолдауы тұрақты ауысуды қамтамасыз ету үшін маңызды.
Экологиялық аспектілер де қызмет көрсету секторына ауысуда маңызды рөл атқарады.
Қызмет көрсету секторы, әдетте, өндірістік салалармен салыстырғанда аз энергия тұтынады, бұл экономиканың көміртегі ізін азайтуға көмектеседі. Бұл климаттық мақсаттарға қол жеткізуге және парниктік газдар шығарындыларын қысқарту жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындауға ықпал етеді. Дегенмен, әсіресе цифрлық технологиялармен байланысты қызметтер елеулі көлемде қалдықтарды тудыруы мүмкін. Бақылаусыз және тұрақты тәсілсіз бұл жаңа жаһандық проблемаға айналуы мүмкін.
Есептің қорытындылары көрсеткендей, қызмет көрсету секторына ауысу – бұл уақытша құбылыс емес, ұзақ мерзімді үрдіс. Бейімделуге және реформаларды енгізуге үлгерген елдер бәсекелестік артықшылықтарға және тұрақты өсімге қол жеткізеді. Артта қалған елдер экономикалық тоқырауға, теңсіздіктің өсуіне және әлеуметтік мәселелерге тап болады. Сондықтан ауысу стратегиясы білімге, цифрлық инфрақұрылымды дамытуға, қайта оқыту бағдарламаларына және қызметкерлерді қолдауға инвестицияларды қамтуы тиіс. Мұқият ойластырылған шаралар елдерге жаңа жағдайларға бейімделуге және бұл ауысуды тұрақты өсу мен қоғамның әл-ауқатын қамтамасыз ету мүмкіндігі ретінде пайдалануға көмектеседі.


