Энергетикалық көшу әлемдік күн тәртібіндегі негізгі мәселеге айналуда. Жасыл электрлендіру – тұрақты болашаққа апаратын жолдың негізі. Басқа елдердің тәжірибесі Қазақстан үшін маңызды бағыт-бағдар береді. TotalEnergies Energy Outlook 2024 баяндамасында жаңартылатын энергияға көшу арқылы энергетикалық жүйедегі шығындарды айтарлықтай азайтуға болатыны айтылған. Егер бүгінде энергияның шамамен 60%-ы тиімсіз түрлендіру мен тасымалдау салдарынан жоғалса, «Серпіліс» сценарийінде бұл шығындар 40%-ға дейін қысқаруы мүмкін. Қазақстан жаңартылатын энергия көздеріне бай ел ретінде өз ұлттық мақсаттарын жүзеге асыру үшін осы жаһандық тәжірибені қолдана алады.
Жаһандық мысалдар: теориядан тәжірибеге
Еуропалық Одақ
Еуропа жаңартылатын энергия көздерін пайдалануда әлемдік көшбасшы болып табылады. 2023 жылы ЕО-дағы негізгі елдердің энергия жүйелерінде жел мен күн генерациясының үлесі 23%-дан асты. Германия, Италия және Испания сияқты елдерде энергетикалық инфрақұрылымды дамыту бойынша ауқымды бағдарламалар жүзеге асырылды. Бұл электр энергиясын беру кезіндегі шығындарды барынша азайтуға мүмкіндік берді. Қазақстан үшін негізгі сабақ – бұл жаңартылатын энергияны қолдайтын желілік инфрақұрылымды жаңарту.
Қытай
Қытай күн және жел энергетикасы саласында қарқынды дамып келеді. 2023 жылға қарай Қытай күн панельдері мен жел турбиналары бойынша әлемдік көшбасшы болды. Ел тек генерацияны ғана емес, энергияны сақтауға арналған технологияларды да белсенді дамытып жатыр. Бұл жаңартылатын ресурстардың тұрақсыздығы мәселесін шешеді. Қазақстан Қытай тәжірибесін қолдана отырып, энергия сақтау жүйелерін енгізу арқылы жел мен күн энергиясының тиімділігін арттыра алады.
АҚШ
АҚШ-тағы сланецтік революция энергетика саласын қайта құруға мүмкіндік берді. Американдық тәсілдің маңызды аспектісі – жасыл энергетиканы дамытуға арналған салықтық жеңілдіктер мен субсидиялар арқылы жеке капиталды тарту. Қазақстан өз көміртекті ресурстарын сақтай отырып, дәстүрлі және жаңа энергия көздерін дамытуға назар аудара алады. Бірақ экологиялық тұрақтылықты басты назарда ұстау қажет.
Қазақстан: қиындықтар мен тосқауылдар
Көмірге тәуелділік
Қазақстанда электр энергиясының 70%-дан астамы көмір электр станцияларында өндіріледі. Бұл экологиялық және экономикалық тәуекелдерді тудырады. Баяндамада көмірді күн мен жел сияқты жаңартылатын энергия көздерімен ауыстыру арқылы жаһандық көлемде СО2 шығарындыларын 8 гигатоннаға дейін азайтуға болатыны айтылған. Қазақстан үшін бұл ауа сапасын жақсартуға және климаттық міндеттемелерді орындауға мүмкіндік береді.
Инфрақұрылымның жеткіліксіздігі
Баяндамада инфрақұрылымның маңыздылығы атап өтілген. Еуропа елдерінде жаңартылатын энергияның 15%-ы желілердің өткізу қабілетінің жеткіліксіздігінен жоғалады. Қазақстан да осындай мәселеге тап болды: Жамбыл немесе Маңғыстау сияқты жоғары әлеуетті аймақтар ұлттық желілерге қосылуда қиындықтарға тап болуда. Бұл кедергі саланың дамуын баяулатып, инвесторларды үркітеді.
Электр көлігін ынталандырудың болмауы
2050 жылға қарай нөлдік шығарындылары бар көліктердің (ZEV) сатылымы 6 есеге өседі деп болжануда. Қазақстанда электр көліктерді пайдалану деңгейі әлі де төмен. Субсидиялар енгізу және зарядтау станцияларының инфрақұрылымын құру бұл процесті жеделдетуі мүмкін.
Тәжірибені қалай бейімдеу керек?
Инфрақұрылымды жаңғырту
Мысалы, Германия жаңартылатын энергия көздерін енгізудің негізі ретінде желілік инфрақұрылымды реформалау қажеттілігін көрсетеді. Қазақстан тарату және магистральдық желілерді жаңғыртуға инвестиция салуды қарастыруы қажет. Бұл мемлекеттік-жеке меншік серіктестік арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.
Субсидиялау бағдарламалары
Қытай тәжірибесі жабдық өндірушілер мен жобаларды әзірлеушілер үшін субсидиялар мен салықтық жеңілдіктердің саланың өсуін айтарлықтай жеделдететінін көрсетті. Қазақстан жергілікті өндірісті, күн панельдері мен жел турбиналарын ынталандыруға бағытталған қаржылық қолдау бағдарламасын енгізе алады. Бұл жұмыс орындарын құрып, шетелдік технологияларға тәуелділікті азайтады.
Ұлттық жасыл энергетика қорын құру
АҚШ-тағы жасыл энергетикаға арналған салықтық жеңілдіктер инвесторларды тартуда шешуші рөл атқарды. Қазақстан жаңартылатын энергетика жобаларын, соның ішінде күн және жел станцияларын салуды қаржыландыратын ұлттық қор құра алады. Мұндай қор Халықаралық қаржы ұйымдарының, мысалы, Дүниежүзілік банк немесе Жасыл климат қорының қаражатын тарта алады.
Потенциалды артықшылықтар
Жасыл электрлендіру Қазақстанға бірқатар артықшылықтар береді. Біріншіден, бұл көміртегі шығарындыларын азайтып, Астана мен Алматы сияқты ірі қалалардағы экологиялық жағдайды жақсартады. Екіншіден, экономикалық пайдасы зор: күн және жел электр станцияларын құру аймақтарда мыңдаған жаңа жұмыс орнын аша алады. Үшіншіден, бұл энергия тиімділігін арттырып, қазбалы энергия көздеріне тәуелділікті азайтады.
Не істеу керек?
1. Стратегияны әзірлеу: Қазақстанға жаңартылатын энергетика саласын дамытуға арналған ұзақ мерзімді ұлттық бағдарлама қажет.
2. Бизнес үшін ынталандырулар жасау: Жеке инвесторлар үшін субсидиялар мен салықтық жеңілдіктер саланы дамытуды жеделдетеді.
3. Желілерді жаңғырту: Қосылу және энергияны тарату мәселелерін шешу басымдыққа айналуы тиіс.
4. Жергілікті бастамаларды қолдау: Жаңартылатын энергетиканың шағын және орта жобаларын қолдауға қолайлы жағдай жасау жергілікті экономиканы нығайтады.
Жасыл электрлендіру – тек экологиялық қажеттілік емес. Бұл Қазақстанның тұрақты дамуындағы жаңа деңгейге шығу мүмкіндігі. Халықаралық тәжірибені пайдалану арқылы ел Орталық Азиядағы жаңартылатын энергетика саласының көшбасшысы бола алады. Бірақ бұл үшін батыл және жүйелі қадамдар қажет.
Дайындаған: Сұлтан Валиханов, Economy KZ порталының сарапшысы
