Экономика өссе — бюджет те бірге жүреді. Ал баяуласа — шығындар қысқарады. Бұл жай сөз емес, Қазақстанның он жылдан астам уақыттағы фискалдық саясатының нақты көрінісі. Ұлттық банктің «Қазақстанның фискалдық саясатының параметрлері» атты зерттеуі осы құбылысты егжей-тегжейлі талдап, себеп-салдарын түсіндіреді.
Фискалдық саясат — мемлекеттің жүйке жүйесі. Экономикалық шешімдерге қалай және қашан жауап беретіні елдің жалпы тұрақтылығына әсер етеді. 2010 жылдан 2022 жылға дейінгі аралықта Қазақстан әлемдік дағдарыстар мен мұнай бағасының күрт өзгерістері кезеңінен өтті. Ұлттық банк сарапшылары осы уақыт ішінде фискалдық шешімдер экономиканың көтерілуі мен төмендеуін қалай күшейткенін есептеп шықты.
Негізгі қорытынды айқын: Қазақстанның фискалдық саясаты проциклдік сипатта болған. Яғни, мемлекет экономикалық өсу кезінде де, құлдырау кезінде де қозғалысты күшейткен. Экономика қызып тұрғанда шығындар өсті, ал баяулағанда — керісінше қысқарды. Бұл тепе-теңдікке емес, тұрақсыздыққа алып келген.
Зерттеу үш негізгі көрсеткішке сүйенеді: циклдік түзетілген теңгерім, мұнайдан тыс фискалдық теңгерім және құрылымдық фискалдық теңгерім. Осы көрсеткіштер үкіметтің саясаты экономикалық жағдайға сәйкес келе ме, жоқ па — соны анықтауға мүмкіндік береді.
Мақсат — Қазақстанның фискалдық саясатының бағытын анықтау және мұнай кірісіне тәуелділіктің бюджеттік тұрақтылыққа әсерін көрсету. Бұл үшін Халықаралық валюта қоры (IMF), Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (OECD) мен Еуропалық комиссия қолданатын әдістер пайдаланылған.
Ұлттық банктің бұл зерттеуі тек сарапшыларға емес, барлық азаматтарға маңызды. Ол мемлекет қаржысының неліктен дәл осылай әрекет ететінін түсіндіреді. Неліктен мұнай қымбаттағанда бюджеттік шығындар көбейіп, арзандағанда күрт азаятынын көрсетеді.
Фискалдық саясаттың міндеті — табыс жинап, оны әділ бөлу ғана емес. Оның басты қызметі — экономикалық ауытқуларды тегістеп, инфляция мен жұмыссыздықты ұстап тұру. Бірақ Қазақстанның тәжірибесі керісінше екенін зерттеу дәлелдейді.
Зерттеуде экономикалық ойдың екі бағыты салыстырылған. Кейнсиандық көзқарас мемлекет дағдарыс кезінде көбірек жұмсап, сұранысты арттыру керек дейді. Ал неоклассикалық бағыт керісінше — нарық өзі теңеседі, мемлекет шектен тыс араласпауы тиіс дейді.
Қазақстанда екі тәсіл де араласып кеткен. Мұнай экспорттайтын ел ретінде біз үшін фискалдық саясаттың рөлі ерекше. Мұнай табысы шектеулі әрі тұрақсыз. Бағаға, сыртқы сұранысқа тәуелді. Сондықтан бір жылы профицит, келесі жылы тапшылық пайда болады.
Бұл — проциклдік мінездің негізгі себебі. Мұнай қымбаттағанда — табыс артады, үкімет шығынды көбейтеді. Мұнай арзандағанда — табыс азаяды, шығын қысқарады.
2010–2022 жылдар аралығындағы мәліметтер Бюро ұлттық статистикасы мен Қаржы министрлігінің деректеріне негізделген. Негізгі талдау құралдары — HP-фильтр, ARDL моделі және халықаралық тәжірибеге сүйенген түзету әдістері.
Зерттеу көрсеткендей, мұнай және мұнайдан тыс секторлар бір-біріне қарсы бағытта қозғалады. Мұнай бағасы көтерілгенде жалпы ІЖӨ өседі, бірақ басқа салалар әлсірейді. Мұны «голланд дерті» деп атайды. Ал мұнай арзандағанда — керісінше, өнеркәсіп пен қызмет көрсету салаларының тынысы ашылады.
Яғни, Қазақстан экономикасының «екі қабаты» бар. Мұнай секторы жалпы көрсеткішті көтереді, бірақ ол елдің нақты экономикалық негізін әлсіретеді.
Ұлттық банк ғалымдары бюджет кірісінің экономикалық циклге сезімталдығын өлшеген. Нәтиже: мұнайдан тыс табыстардың жалпы икемділігі – 0,69. Бұл көрсеткіш 2017 жылғы бағалаумен салыстырғанда жоғары (ол кезде 0,26 болған). Бірақ дамыған елдермен салыстырғанда әлі де төмен.
Себеп айқын: автоматты тұрақтандырғыштардың әлсіздігі. Қазақстанда табыс салықтары мен әлеуметтік төлемдер экономикалық өзгерістерге аз әсер етеді. Ал бюджеттік шығындар көбіне үкіметтің ерікті шешімдеріне байланысты.
Зерттеу қорытындысы: циклдік түзетілген фискалдық теңгерім зерттелген кезең бойы теріс мәнде болған. Орташа алғанда –0,5–1% аралығында. Ал мұнайдан тыс теңгерім тіпті тереңірек: тапшылық –8–14% деңгейінде.
Бұл нені білдіреді? Мұнай кірістері мемлекеттік бюджеттегі шынайы теңсіздікті жасырады. Яғни, сырт көзге тұрақтылық бар сияқты көрінеді, ал шын мәнінде бюджет құрылымдық тапшылыққа тәуелді.
Мұндай саясат экономикаға демеу емес, керісінше, оның тербелісін күшейтеді.
Фискалдық импульс — екі жылдың теңгерім айырмасы. Егер оң болса — мемлекет экономикаға қолдау көрсеткен, теріс болса — керісінше тежеген.
Талдау нәтижесі бойынша 12 жылдың алтауы ғана контрциклдік болған. 2013, 2014, 2018 және 2022 жылдары саясат шектеуші болған, ал 2017 және 2020 жылдары ынталандырушы сипатта жүргізілген. Қалған жылдары — проциклдік мінез: 2016, 2019 және 2021 жылдары фискалдық шешімдер экономикалық циклге қарсы емес, онымен бірге жүрген.
Мұнайдан тыс көрсеткіштерді бөлек қарағанда, сурет тіпті айқынырақ. Алты жыл бойы саясат проциклдік, тек үш жылда ғана контрциклдік сипат байқалған.
Құрылымдық фискалдық теңгерім — ең күрделі көрсеткіш. Ол циклдік және уақытша факторларды алып тастайды. Яғни, экономика толық қуатымен жұмыс істеп тұрғанда және мұнай бағасы орташа деңгейде болғанда бюджет қандай болар еді — соны көрсетеді.
Бұл есеп бойынша да Қазақстанда фискалдық саясат көбіне проциклдік болған. 12 жылдың жеті жылында мемлекет экономикалық толқынмен бірге қозғалған. Мысалы, 2015–2016 және 2020 жылдары мұнай арзандап, бағасы 42–55 доллар аралығында болғанда, құрылымдық баланс көрсеткіші — егер баға ұзақмерзімді деңгейде (72–80 доллар) болса, бюджет профицит болар еді дейді. Демек, сол жылдардағы Ұлттық қордан алынған трансферттер орынды болған. Бірақ 2017 жылы, жағдай тұрақтанған кезде де, шығындар арта берген. Бұл — фискалдық саясат көбіне мүмкіндіктен артық жұмсағанын дәлелдейді.
Зерттеу қорытындысы нақты: Қазақстан фискалдық саясатын мұнайға және циклдерге тәуелділіктен босатуы қажет. Авторлар құрылымдық теңгерім негізінде бюджет ережелерін енгізуді ұсынады. Бұл тәсіл мұнай бағасына емес, ұзақмерзімді трендтерге сүйенуге мүмкіндік береді.
Мұндай тәсіл Чили сияқты елдерде өзін ақтады. Олар құрылымдық ережелерге сүйеніп, жақсы жылдары қор жинап, қиын кезде сол ресурсты пайдаланады.
Қазақстанда автоматты тұрақтандырғыштардың орнына осындай институционалдық ережелер енгізу тиімді болмақ.
Тағы бір маңызды тұжырым — квазиқаржылық шығындар. Зерттелген кезеңде олардың көлемі 5 трлн теңгеден асқан. Бұл — Ұлттық банктің мемлекеттік бағдарламаларға және банк жүйесін қолдауға бағыттаған қаражаты. Мұндай шаралар жиынтық сұранысты арттырып, инфляциялық қысым тудырған.
Осылайша, проциклдік мінез тек бюджет арқылы емес, ақша саясаты арқылы да күшейтілген.
Қорытындысы айқын: ақылға қонымды контрциклдік фискалдық саясат — жай теория емес, қажеттілік. Мұндай тәсіл болмаған жағдайда, мұнай бағасының әрбір ауытқуы немесе сыртқы соққы бюджеттің тұрақтылығын шайқалтуды жалғастыра береді.
Ұлттық банктің бұл зерттеуі фискалдық тұрақтылықты экономикалық қауіпсіздіктің негізі ретінде қарастырады. Мұнай табысы уақытша «жастық» қана, ал нақты тұрақтылық — құрылымдық ережелер мен тәртіпте.
Қазақстанға реактивті емес, алдын ала болжамды фискалдық саясат қажет. Мұнай қымбаттағанда — үнемдеу, арзандағанда — орнымен жұмсау. Бұл — ұзақмерзімді тұрақтылықтың формуласы.
