Өз чиптері туралы идея болашақты ойлайтын дерлік әр елде айтылады. Формуласы қарапайым. Чиптер — цифрлық экономиканың негізі. Оларсыз өнеркәсіп те, байланыс та, қорғаныс та жоқ. Ұран түсінікті: өз чиптерімізді жасаймыз. Бірақ күрделі технологиялардың шынайы логикасы басқаша. Бұл ақша мәселесі емес. Саяси ерік мәселесі де емес. Тіпті стратегия мәселесі де емес. Бұл институттарға, кадрға және жаһандық технологияларға қолжетімділікке тест. Бұл тесттен өте алмаған жерде миллиардтар бетонға, бос тұрған жабдыққа және даулы істерге айналады. Бұл үрдіс барған сайын айқынырақ көрініп отыр, сондықтан ол Қазақстан үшін де маңызды.
Соңғы жылдары мемлекеттер микроэлектроникаға орасан ресурстар құйды. Субсидия көбейді. Қорлар ұлғайды. Жоспарлар батылдай түсті. Бірақ нәтиже біркелкі болмады. Саланың жетілген сегменттерінде өсім тезірек жүрді. Ал ең күрделі, тар жерлерде прогресс баяулады. Технологиялық талап неғұрлым жоғары болса, күтім мен шындықтың арасы соғұрлым алшақ болды. Бұл кездейсоқтық емес. Бұл саланың өз табиғаты.
Чип өндірісі бір ғана технология емес. Бұл тұтас тізбек. Дизайн. Материалдар. Жабдық. Литография. Қаптау. Тестілеу. Бағдарламалық қамтамасыз ету. Кадр. Әр элемент жылдар бойы жиналған тәжірибені талап етеді. Білімге қолжетімділікті. Жаһандық тізбекке кірігуді. Мұнда бір сатыны аттап өту мүмкін емес. Жабылып алып қуып жету де мүмкін емес. Толық циклды жалғыз өзің жасауға тырысу тәуекелді күрт арттырады.
Шын мәнінде ірі экономикалардың өзі бүкіл тізбекті сирек бақылайды. Олар сегмент таңдайды. Бір жерде дизайн. Бір жерде өндіріс. Бір жерде жабдық. Бір жерде қаптау. Бұл әлсіздік емес. Бұл ұтымды таңдау. Бірақ саяси дискурста жиі басқа логика басым болады. Суверенитет. Өзін-өзі қамтамасыз ету. Ұлттық чемпион. Күрделі технологияларда бұл логика тез арада физика мен экономикаға тіреледі.
Микроэлектрониканы жедел дамытуға тырысқан тәжірибе бір сценарийді қайта-қайта көрсетеді. Ақша тез бөлінеді. Жобалар дабырамен басталады. Өңірлер нәтиже көрсетуге асығады. Фабрикалар салынады. Жабдық сатып алынады. Бірақ бірнеше жылдан кейін мәселе ашылады. Кадр жоқ. Негізгі технологияға қолжетімділік жоқ. Тұрақты сұраныс жоқ. Нарыққа шығу жоқ. Жоба тоқтап қалады. Кейде мәңгіге.
Негізгі проблема ақшада емес. Проблема институттарда.Күрделі технологиялар имитацияны кешірмейді. Мұнда шаршы метрмен немесе инвестиция көлемімен есеп беру мүмкін емес. Нәтиже не нарықта жұмыс істейді, не істемейді. Басқарудағы, бақылаудағы немесе сараптамадағы кез келген әлсіздік бірден үлкейіп кетеді. Серіктесті таңдаудағы қате. Технологияны бағалаудағы қате. Уақытты есептеудегі қате. Мұның бәрі өте қымбат.
Қазақстан үшін бұл сабақ ерекше маңызды. Экономика ашық. Нарық шағын. Кадр қоры шектеулі. Күрделі технологияға кез келген ставка салқын есепті талап етеді. Ұран емес. Әдемі презентация емес. Қай жерде біз тізбектің бір бөлігі бола аламыз, ал қай жерде жоқдеген нақты бағалау.
Тағы бір фактор — технологияға қолжетімділік. Микроэлектроникада ол ешқашан толық еркін болған емес. Экспорттық шектеулер. Лицензиялар. Стандарттар. Патенттер. Мұның бәрі шындықтың бір бөлігі. Қол жеткізу тарыла бастаған жерде субсидия қанша көп болса да, даму баяулайды. Бұл әсіресе технологиялық тар жерлерде анық көрінеді. Ақша жабдықты алмастырмайды. Жабдық ноу-хауды алмастырмайды. Ноу-хау адамдарсыз пайда болмайды.
Кадр мәселесі — бөлек тақырып. Микроэлектроника тар маманданған мыңдаған инженерді талап етеді. Оларды екі жылда дайындау мүмкін емес. Жаппай әкелу де мүмкін емес. Олар ондаған жылда қалыптасады. Бұл сала табысты дамыған елдерде кадр ақшадан да маңызды болды. Мемлекет стратегияда қателесуі мүмкін еді. Бірақ мықты командалар бағытты түзетуге мүмкіндік берді. Кадр жоқ жерде қателік орны толмас болды.
Қазақстанда кадр мәселесіне жиі екінші кезекте қарайды. Алдымен жоба. Сосын университет. Сосын даярлау бағдарламасы. Күрделі технологияда реттілік керісінше. Алдымен адамдар. Сосын жобалар. Онсыз кез келген инвестиция тәуекелге айналады.
Тағы бір қауіп — саланың саясаттануы. Микроэлектроника ұлттық мақтаныш символына айналғанда, орындаушыларға қысым күшейеді. Тез жеңіс күтеді. Есептерді әдемілейді. Мәселелерді жасырады. Сараптама екінші орынға ығысады. Бұл өте қауіпті. Күрделі технологияда жаман жаңалықты неғұрлым ерте естіген дұрыс. Әйтпесе ол бірден және толық көлемде келеді.
Тағы бір маңызды сәт — сегментті таңдау. Алдыңғы қатарлы технологиялық түйіндерге бірден кіруге тырысу көбіне сәтсіздікпен аяқталады. Онда кедергі ең жоғары. Бәсеке қатал. Қате кешірілмейді. Әлдеқайда тұрақты стратегиялар жетілген сегменттерге сүйенеді. Қаптау. Тестілеу. Арнайы чиптер. Нишалық шешімдер. Мұнда кіру жеңілірек. Экономикасы түсінікті. Кадр қолжетімдірек. Экспорт шынайырақ.
Қазақстан үшін бұл шешуші таңдау. Амбиция емес, рационалдылық мәселесі. Тізбекке кіріп, табыс табу ма. Әлде нарықсыз витрина салу ма. Күрделі технология витринаны кешірмейді.
Тағы бір мәселе — қорлар мен жобаларды басқару. Микроэлектроникада басқарудағы қателік өте қымбатқа түседі. Тәуелсіз сараптамасыз шешім қабылданса, бақылау әлсіз болса, KPI нәтиженің орнын басса, сала өз бетінше өмір сүре бастайды. Жобалар көбейеді. Ақша жұмсалады. Нәтиже жоқ. Бұл бір елге ғана тән емес. Бұл әртүрлі елдерде қайталанған.
Қазақстан үшін қорытынды анық. Егер күрделі технологияға барсақ, ерекше ережелер керек. Тәуелсіз техникалық аудит. Капиталдық шығынға қатаң бақылау. Ашық бенефициарлар. Шынайы мерзімдер. Жобаны жабуға дайындық. Онсыз бастағаннан бастамаған дұрыс.
Позитивті жағы да бар. Күрделі технология міндетті түрде толық цикл деген сөз емес. Ол құзырет деген сөз. Тізбектің шектеулі бір сегментіне қатысудың өзі нәтиже береді. Кадр. Экспорт. Әлемдік экономикаға кірігу. Бірақ тек таңдау салқын есеппен жасалғанда ғана.
Қазақстан жиі үлкен сөздің азғыруына түседі. Өз чиптеріміз. Өз технологиялық суверенитетіміз. Өз серпілісіміз. Күрделі технологиялар өзін-өзі алдауды қатал жазалайды. Олар ұранға сенбейді. Олар адамдарға, институттарға және білімге қолжетімділікке сенеді.
Осы тұрғыдан микроэлектроника — мінсіз тест. Ол мемлекеттің қаншалықты есейгенін көрсетеді. Жоқ деп айта алуын. Шектеуді мойындай алуын. Нишаны таңдай алуын. Ұзақ ойнай алуын. Бұл тестке бәрі дайын емес. Бірақ оны елемеу одан да қауіпті.
Қазақстан үшін дұрыс сұрақ басқаша қойылуы керек. Біз өз чиптерімізді жасаймыз ба деген емес. Біз жаһандық тізбекте нақты қай жерде пайдалы бола аламыз және осы таңдауға сай институт құра аламыз ба деген сұрақ. Осыған берілетін жауап күрделі технологияға ставка өсім көзі бола ма, әлде қымбат сабақ бола ма — соны анықтайды.
