EC[ON]OMY

Қазақстандағы жылумен жабдықтау: жағдайы мен болашағы

Жылумен жабдықтау секторы Қазақстанның энергетикалық жүйесіндегі негізгі салалардың бірі болып қала береді. Әсіресе, солтүстік және шығыс өңірлерде, мұнда жылыту маусымы жеті айға дейін созылады. Жылудың үздіксіз берілуі мектептер, ауруханалар, әкімшілік ғимараттар мен тұрғын үйлердің жұмысына тікелей әсер етеді.

1991 жылдан бері Қазақстанның ЖІӨ-нің энергия сыйымдылығы 1000 доллар ЖІӨ-ге шаққанда 0,88-ден 0,315 тонна мұнай эквивалентіне дейін төмендеді (2015 жылғы бағамен). Бұл — айтарлықтай ілгерілеу. Алайда 2023 жылғы жағдай бойынша Қазақстан әлі де ЭЫДҰ елдеріне қарағанда 1,8–2,5 есе энергияны тиімсіз пайдаланады. Осы тұрғыда жылумен жабдықтауды жетілдіру — энергия сыйымдылығын одан әрі төмендетудің негізгі тетіктерінің бірі.

Елде 37 жылу электр орталығы және шамамен 6 мың қазандық жұмыс істейді. Бірақ олардың техникалық жағдайы алаңдатарлық. 37 ЖЭО-ның 19-ы «қызыл» тәуекел аймағында, 11-і «сары», тек 7-еуі ғана «жасыл» аймақта. Бұл орталықтандырылған жылу көздерінің жартысынан астамы жоғары істен шығу қаупімен жұмыс істеп тұрғанын көрсетеді.

2023 жылы Қазақстанда 95 491,9 мың Гкал жылу энергиясы өндірілді. Бұл 2022 жылмен салыстырғанда 1,3%-ға, ал 2015 жылмен салыстырғанда 17%-ға көп. Жылу жүктемесінің өсуі бірнеше себеппен түсіндіріледі.

1-кесте – Жылу энергиясын өндіру (Қазақстан Республикасы)

Біріншіден, жылытылатын алаңдар көбейіп жатыр. Жаңа тұрғын үйлер, әлеуметтік және коммерциялық нысандар салынып жатыр.

Екіншіден, тұрғын үй қорының едәуір бөлігі әлі де энергияны тиімсіз пайдаланады. Ескі үйлерге жылу көп қажет.

Үшіншіден, жеке жылу пункттері, ауа райына тәуелді автоматика және сапалы жылу оқшаулау баяу енгізілуде.

Жылу өндірісінің құрылымы да өзгеріп келеді. 2023 жылы ЖЭО үлесі 59%-дан 56,3%-ға дейін төмендеді. Абсолют мәнде ЖЭО 53,8 млн Гкал өндірді. Қазандықтар, керісінше, өндірісті 9%-ға арттырып, 34,5 млн Гкал-ға жетті. Олардың үлесі 36,1%-ға өсті. Өзге көздер 7,5% деңгейінде қалды.

Бұл елдегі жылудың үштен бірінен астамы әлі де орталықтандырылмаған түрде өндірілетінін білдіреді. Мұндай құрылым басқаруды, есеп жүргізуді, жаңғыртуды және цифрландыруды қиындатады.

Қазақстандағы жылумен жабдықтау құрылымы өңірлер бойынша біркелкі емес.

Өңірлерді жылу көздерінің басымдығы бойынша топтастыру

ЖЭО басым өңірлерде жүйе тиімдірек көрінеді. Бірақ тәуекел де жоғары. Бір ірі нысандағы ақау бүкіл өңірге әсер етуі мүмкін. Қазандықтар басым аймақтар ең осал. Жетісу облысында жылудың 86,3%-ы қазандықтарда өндіріледі. Мұнда көптеген шағын, тозған және автоматтандырылмаған қондырғылар жұмыс істейді. Бұл жылу шығындарының өсуіне және басқарудың қиындауына әкеледі. Маңғыстау облысында «өзге көздердің» үлесі 37,1%. Бұл автономды және модульдік шешімдердің кең таралғанын көрсетеді және бөлек саясат пен реттеуді талап етеді.

Қазіргі құрылым бірнеше фактордың нәтижесі.

Біріншісі — тарихи мамандану. Павлодар мен Қарағандыда ірі көмір энергетикасы ерте қалыптасты.

Екіншісі — климат. Қатаң климат орталықтандырылған жүйелерді тиімді етті.

Үшіншісі — урбанизация. Үлкен қалаларда ЖЭО ұтымды шешім болды.

Ал оңтүстік және ауылдық өңірлерде желілердің тозуы мен инвестиция тапшылығы орталықтандыруды тежеді.

Негізгі мәселелер айқын:

  • ⁠ ⁠өңірлер арасында жүктеменің теңсіздігі;
  • ⁠ ⁠инфрақұрылымның бөлшектенуі;
  • ⁠ ⁠цифрландыру деңгейінің төмендігі;
  • ⁠ ⁠автономды шешімдердің жүйесіз өсуі.

Қазандықтар басым өңірлер үшін:

  • ⁠ ⁠шағын көздерді ірілендіру;
  • ⁠ ⁠жоғары тиімді модульдік қазандықтарды енгізу;
  • ⁠ ⁠желілерді жаңарту және автоматты реттеу.

ЖЭО басым өңірлер үшін:

  • ⁠ ⁠жабдықтарды жаңғырту;
  • ⁠ ⁠тиімділікті арттыру;
  • ⁠ ⁠когенерацияны дамыту.

Барлық өңірлер үшін:

  • ⁠ ⁠жылумен жабдықтау схемаларын қайта қарау;
  • ⁠ ⁠энергия тиімділігін тариф пен инвестицияға енгізу;
  • ⁠ ⁠жылу шығындарын жүйелі бақылау.

Жылу өндірісінің өсуі мәселені өздігінен шешпейді. Қазақстан алдында таңдау тұр: ескі жүйені уақытша жамау немесе өңірлік ерекшеліктерді ескере отырып, жүйелі жаңғырту. Екінші жолсыз энергия тиімділігін арттыру да, өмір сапасын жақсарту да мүмкін емес.

Бауыржан Мұқан, тәуелсіз сарапшы, арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top