Өнеркәсіптік саясат саласында ең басты сұрақ жиі қойылады: мемлекеттік қолдау шынымен де кәсіпорындардың өнімділігін арттыра ма, әлде жай ғана белсенділік пен баяндамалардан ары аспай ма? Субсидияларға, инфрақұрылымға және жеңілдіктерге жұмсалатын шығындар артып жатқан шақта бұл сұрақ Қазақстан сияқты елдер үшін ерекше маңызды.
Қытай мысалынан көріп отырғанымыздай — бұл елде өнеркәсіптік саясат өте ауқымды және күрделі түрде жүзеге асырылып жатыр — әрбір қолдау нәтиже әкелмейді. Кейде бұл тек қағаз жүзіндегі өсім болып қалады да, еңбек өнімділігіне, инновацияға немесе экспортқа әсер етпейді.
Соңғы ондаған жыл ішінде Қытайда микроэлектроникадан бастап автомобиль өнеркәсібіне дейінгі салаларға миллиардтаған доллар инвестиция салынды. Бірақ зерттеулер көрсетіп отыр: мұндай қолдаулар кәсіпорындардың өнімділігін әрдайым арттырмайды.
Негізгі мәселелер:
• Қолдау тек «басым» салаға жататындығына қарай бөлінеді — кәсіпорынның нақты жағдайы ескерілмейді;
• Терең диагностика жоқ: кәсіпорын кім, қандай шектеулері бар, өсу стратегиясы бар ма — белгісіз;
• Қолдауға міндеттемелер тіркелмейді: өнімділік, жұмыспен қамту немесе экспорт бойынша талаптар қойылмайды.
Қазақстанға ұсыныс:
• Қаржылай қолдауға дейін бизнес-модель мен әлеуетті бағалау үшін «фильтрлер» мен алдын ала іріктеу жүйесін енгізу;
• Шартсыз субсидиялардан аулақ болу;
• Қолдау алушы кәсіпорындардан нақты өнімділік көрсеткіштері бар даму жоспарын талап ету.
Құралдар: тәуелсіз сарапшы комиссия, бизнес-модель аудиті, нәтижелер бойынша цифрлық есептілік.
Қытай статистикасы көрсеткендей: кәсіпорын саны артуда, жаңа жобалар ашылуда. Бірақ бұл өнімділіктің автоматты түрде артуын білдірмейді.
Зерттеулер анықтағаны:
• Еңбек өнімділігі төмен күйінде қалуда;
• Инновациялар бірнеше кластерге ғана шоғырланған;
• Субсидия аяқталғаннан кейін көптеген кәсіпорын өміршеңдігін жоғалтады.
Негізгі қате: тек физикалық көрсеткіштерге мән беру — шаршы метр, жаңа кәсіпорын саны, инвестиция көлемі — ал адам басына шаққандағы өнімділік пен тұрақтылық ескерілмейді.
Қазақстанға ұсыныс:
• «Шығыс» көрсеткіштерін тұрақты мониторингке алу: бір қызметкерге шаққандағы өнім, 1 теңгеге шаққандағы экспорт, субсидия өтелу мерзімі;
• ASPIR немесе ҰКП аясында өнімділік тиімділігін бағалайтын бақылау панелін құру.
Құралдар: салалар бойынша тиімділік туралы есептер, аналитикалық панельдер (dashboard), қаржы бөлу транштарын көрсеткіштермен байланыстыру.
Шынайы нәтижелі саясат — кәсіпорынның ішкі әлеуетін арттыратын саясат. Имитациялық саясат — белсенділік пен іс-шаралар арқылы әсер қалдырады, бірақ нақты нәтиже бермейді.
Жұмыс істейтін әдістер:
• Нақты нарық сұранысына сәйкестік;
• Технология мен кадрларға инвестицияны ынталандыру;
• ҒЗТКЖ институттарымен бірлесіп жұмыс істеу.
Жұмыс істемейтін әдістер:
• Қазіргі операциялық шығындарға бағытталған субсидия;
• Бақылаусыз гранттар;
• Формалды көрсеткіштер (мысалы, «100 шара өткізілді»).
Ұсыныс:
• Барлық шараларда кері байланыс пен түзету тетігі болуы тиіс;
• Нәтижелер шара саны емес, өнімділік артуы, экспорттық бағыт, шығын азаюы арқылы бағалануы қажет.
Құралдар: келісімшарттық қолдау жүйесі, «мемлекет – бизнес – ЖОО» үшжақты келісімдер, тәуелсіз аудит (мысалы, халықаралық сарапшылармен).
Қытайда тұрақты нәтиже берген мысалдар бар. Олар ортақ сипаттарға ие:
• Қолдау салаға, аймаққа және даму сатысына бейімделген;
• Қолдау кезең-кезеңімен берілген, әр кезеңде шарттар бар;
• Экожүйеге басымдық берілген — тек кәсіпорын емес, ЖОО, логистика, стандарттар, экспорт алаңдары қамтылған.
Мысал: Сучжоу кластері
• Бірінші кезең: ҒЗТКЖ мен халықаралық серіктестер тарту;
• Екінші: кампустар мен инфрақұрылым салу;
• Үшінші: өндірістік және экспорттық көрсеткіштер үшін салықтық жеңілдіктер;
• Тұрақты мониторинг — KPI арқылы.
Қазақстанға қолдануға болады:
• Венчурлық инвестиция моделіндей сценарийлік тәсіл;
• Әр кезеңді бағалап отыратын «спринт» тәрізді жүйе;
• Жеке сектор тарапынан қосымша қаржыландыру талабы.
Кәсіпорындар тұрақты қолдауға үйренсе, олар тиімді шешімдер іздеуге ынтасыз болады. Қолдау дотацияға айналып кетеді.
Қытай шешімі:
• «Бастапқы қолдау» емес, нәтиже үшін қолдау жүйесіне көшу;
• Өнімділікке инвестиция жасауды ынталандыратын орта құру (мысалы, автоматтандыруға жеңілдіктер, кадр дайындауға бірге қаржыландыру);
• Уақытша қолдау ұғымын енгізу — нақты мерзіммен және нәтижеге қарай бағалау.
Ұсыныс:
• Қазақстанда мемлекеттік қолдау мерзімді және нәтижеге бағытталған болуы тиіс;
• Қолдауды ұзарту — тек өнімділік, экспорт немесе технология енгізу байқалғанда ғана.
Құралдар: салықтық несие, KPI-мен біріккен акселераторлар, нәтиже бермегендерге тыйым.
Қытайда табысқа жетудің негізгі факторларының бірі — барлық деңгейге арналған нақты KPI жүйесі.
Кәсіпорындар үшін:
• Бір қызметкерге шаққандағы табыс;
• Экспорттың жалпы табыстағы үлесі;
• ҒЗТКЖ-ға жұмсалатын инвестициялар;
• Өндіріс процестерін цифрландыру.
Мемлекеттік органдар үшін:
• Жоғары технологиялы кәсіпорын үлесі;
• ЖОО және ҒЗИ-мен кооперация деңгейі;
• Қолдау тоқтағаннан кейінгі фирма өміршеңдігі;
• Аймақтағы шикізаттық емес экспорт көлемі.
Ұсыныс:
• KPI сала мен даму сатысына сай болуы тиіс;
• Көрсеткіштер ашық және динамикалық түрде бақылануы қажет;
• Жауапкершілік тек шенеунікте емес, қолдау алушыда да болуы керек.
Құралдар: KPI платформалары, нәтижені жариялау, мақсатты метрикалар көрсетілген «бағдарлама төлқұжаттары».
Жіберілмеуі тиіс қателіктер:
• Барлық салаға бірдей бағдарлама қолдану;
• Өнімділікке қойылатын талапсыз субсидиялар;
• Есеп үшін ғана жасалған жобалар;
• Әсер мен қайтарымды талдамау.
Не істеу керек:
• Индустриялық экожүйе қалыптастыру — тек нысан емес, қатысушылар жүйесі;
• Командалар мен институттарды қолдау — ғимарат емес, қабілетке басымдық беру;
• Аналитика мен кері байланысқа инвестиция салу;
• Жеке секторды қос қаржыландыру мен тапсырма қоюға тарту.
Құралдар: «ақылды» келісімшарттар, инновациялық компоненті бар мемлекеттік тапсырыс, ерекше режимдегі пилоттық аймақтар.
Өнеркәсіптік саясат — жай ғана жеңілдіктер тізімі емес. Ол нәтиже мен өнімділікке бағытталған кезде ғана даму құралына айналады. Қазақстанға дайын шараларды көшіру емес, мән-мағына құру маңызды:
• Не өзгерткіміз келеді?
• Жетістікті қалай өлшейміз?
• Компаниялар мен өңірлер жауапкершілік алуға дайын ба?
Нағыз тиімділік — презентациялар мен баяндамаларда емес, еңбек, технология және кооперация құнының өсуінде. Саясат дәл осыған бағытталуы керек.
