EC[ON]OMY

Қазақстандағы антимонополиялық тәжірибенің мәселелері

2010 жылдардың басында Ресейдегі антимонополиялық тәжірибені жүйелі түрде зерттей отырып, мен реттеушінің жұмысындағы терең проблемаларды айқын көрсететін бірқатар абсурд істерді анықтадым. Солардың ішіндегі ең әйгілісі, нағыз мемге айналғаны – «батут ісі».

Федералдық антимонополиялық қызмет (ФАС) Горно-Алтайскідегі екі кәсіпкерді картельдік келісім жасады деп айыптады. Олардың «қылмысы» – балаларға арналған секірулердің бағасын бірдей қоюы. Ал мұны кез келген бірінші курс студенті бірдей қызметтерге арналған бәсекелі нарықтағы «бір баға заңының» табиғи көрінісі деп түсіндірер еді. Бұл соншалықты күлкілі болды, тіпті кәсіпкер әйелдің өзі: «Құдай-ау, ұйым көп қой, ФАС бізді емес, шынымен маңызды істерді қараса ғой» деп таңырқаған еді.

Жеке кейстер, тіпті осындай айқын мысалдар да, көп жағдайда эмоциялық әсер береді. Сондықтан менің стратегиям екі «конвейерді» құру болды: «оқиғалар конвейері» — мәселенің адами қырын көрсетіп, оның детальдарын ашу үшін; және одан да маңыздысы, «статистика конвейері» — бұл жүйелі тренд екенін дәлелдеу үшін. Бұл жұмыс кеңінен жария болып, қоғамдық кампанияға түрткі болды. Соның нәтижесінде заңнамаға түзетулер енгізіліп, шағын бизнес үшін ішінара «иммунитет» пайда болды.

Қазақстандағы Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің (АЗРК) тәжірибесін зерттей отырып, мен өзімді дежавю сезімінде ұстадым. Сондықтан жедел сандық талдау жүргізіп, біздің реттеуші сол қателіктерді қайталамай ма деп тексергім келді.

Әдіс қарапайым болды: Мен 2024 жылдың басынан бері АЗРК сайтында жарияланған барлық антимонополиялық құқық бұзушылық туралы жаңалықтарды қарадым. Содан кейін компаниялардың БИН-і арқылы Мемлекеттік кірістер комитетінің базасынан төлеген салықтарын таптым — бұл бизнестің көлемін жанама түрде көрсететін жақсы индикатор.

Нәтижелер көп нәрсені аңғартты.

Орташа есеппен алғанда, іріктемедегі компаниялар 5,8 млрд теңге салық төлеген. Алғашқы көзқараста АЗРК шынымен ірі ойыншыларға назар аударатындай көрінеді. Бірақ статистикада «шайтан медианада» жасырынып жатады.

Медиандық салық көлемі бар болғаны 163 млн теңгеболды.

Орташа мен медиананың 35 есе айырмашылығы жүйелі диспропорцияны көрсетеді: бір ірі компанияға қарсы істің статистиканы «жақсартып тұрған» әрбір жағдайына көптеген орта бизнеске қарсы тексерістер сәйкес келеді. Іріктемедегі компаниялардың жартысы жылына 163 млн теңгеден аз салық төлейді.

Сонымен қатар, екі маңызды ескерту қажет. Біріншіден, бұл тек алдын ала сандар, әрі қарайғы терең зерттеу үшін негіз ғана. Екіншіден, бұл іріктеме – тек баспасөз релиздерінен алынған, ал мұндай хабарламалар көбіне ірі әрі резонансты істерге қатысты жарияланады. Сондықтан шынайы картина одан да көп МСБ-ға қарай ығысқан болуы мүмкін.

Бұл құбылыс Қазақстанға ғана тән емес.

Менің бұрынғы зерттеулерім дәлелдейді: Ресейде 2010 жылдардың соңына қарай ФАС-пен сот дауларының 56%-ы шағын және орта бизнеске қатысты болған. Украинада бұл көрсеткіш одан да жоғары — 83%-дан астамы микро және шағын бизнеске тиесілі. Бұл посткеңестік кеңістіктегі регуляторлардың жүйелік тұзағы: «план орындау» үшін ұсақ істерге ден қою.

Өкінішке қарай, Қазақстанда толыққанды талдау жасау қиын. Себебі АЗРК-нің барлық шешімдерін қамтитын ашық база жоқ. Ресейден айырмашылығы, бізде әрбір істегі компанияның табысын дерекқордан біржақты анықтайтын мүмкіндік те жоқ. Мұндай жабықтық қоғамдық талқылау мүмкіндігін шектейді.

Негізгі ой мынада: сөз МСБ заң бұзбайды дегенде емес. Бірақ бұл — басымдықтар туралы маңызды дискуссияға себеп. Әрбір «батут иесін» тексеруге кеткен сағат — елдің болашағына әсер ететін стратегиялық істерге жұмсалмаған сағат. Мысалы, экономиканы либерализациялау туралы жаңа жарлықты жүзеге асыру.

Қазақстан көршілерінің тәжірибесін ескеріп, қателікті қайталамауы тиіс. Рискке негізделген тәсілді енгізу, яғни ең үлкен экономикалық әсер беретін істерге басымдық беру және деректердің ашықтығын арттыру — АЗРК-ні жай ғана бақылаушы орган емес, болашақ экономикалық тарих оқулықтарында «Қазақстан шын мәнінде бәсекеге қабілетті нарықтық экономика құрған» тарауында қаһарман етіп көрсететін еді.

Вадим Новиков, AlmaU университеті президентінің кеңесшісі, доцент (Assistant Professor), арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top