Қазақстандағы әлеуметтік қорғау жүйесінің кемшіліктері

Сингапурдың экономикалық табысының негізінде жатқан Ли Куан Ю философиясы Батыстағы әлеуметтік қамсыздандыру моделін ашық түрде жоққа шығарды. Ол Еуропадағы жомарт жәрдемақылардың адамдарды жауапсыз, пассивті тұтынушыға айналдырып жатқанын көріп, басқа жолды таңдады — жеке жауапкершілікке сүйенген жүйені.

Азаматтың тағдырын толықтай салық төлеушілердің мойнына арта салудың орнына, Сингапурда Орталық жинақ қоры (CPF) құрылды. Бұл жүйе әрбір жұмыс істейтін адамды өз капиталының иесіне айналдырды. Ол үш жеке шоттан тұрады:

• ⁠ ⁠Ordinary Account — тұрғын үй, ипотека, білім
• ⁠ ⁠Special Account — зейнетақы жинақтары
• ⁠ ⁠Medisave Account — емделу мен медициналық сақтандыру

Осының арқасында Сингапур балықшылар елінен, халқының 80 пайыздан астамы өз үйі бар мемлекетке айналды. Ең қызығы — мемлекеттік шығындар минималды деңгейде қалды.

Қазақстанда әлеуметтік салаға орасан қаржы бөлінеді. Мемлекеттік бюджеттің шамамен 60 пайызы осы салаға кетеді. Бірақ соған қарамастан, жүйе жиі істен шығады.

Әлеуметтік қорғау шығындары ЖІӨ-нің 5 пайызына жетеді, бұл шамамен 15 млрд доллар. Бірақ бұл қаражаттың қалай жұмсалып жатқаны көп жағдайда түсініксіз.

Әсіресе денсаулық сақтау саласындағы қаржыландыру көп сұрақ тудырады. Республикалық бюджетке сәйкес:

• ⁠ ⁠2026 жыл — 5,25 млрд доллар
• ⁠ ⁠2027 жыл — 5,26 млрд доллар

Осы екі жылда 9,1 млрд доллардан астам қаржыӘлеуметтік медициналық сақтандыру қоры — ФОМС-қа мақсатты жарна ретінде аударылады.

Қазіргі қазақстандық модельде азаматтардың жарналары жеке есепке емес, беймәлім, бақылаусыз бюджет ағындарына сіңіп кетеді.

Мұндай жүйе жемқорлыққа, жалған есепке, қағаз жүзіндегі медициналық қызметтерге өте қолайлы орта қалыптастырады.

ФОМС-ты Денсаулық сақтау министрлігінен Қаржы министрлігіне беру туралы бастамалар — ауруды емес, оның белгісін емдеуге тырысу.

Бұл тек жаңа әкімшілердің адалдығына үміт арту ғана. Ал мәселенің түп-тамыры басқа жерде.

Қазақта сөз бар: «Алтын көрсе, періште де жолдан таяды».

Триллиондар «ешкімнің ақшасы» болып қала берсе, қай ведомство басқарса да, азғыру жойылмайды.

Автордың ұсынысы — Бірыңғай әлеуметтік капитал (БӘК)

Нақты шешім бар. Ол — ЕНПФ, ФОМС және Отбасы банкін Сингапур үлгісіндегі жеке есепшоттар жүйесіне біріктіру.

Бұл азаматқа не береді

Бақылау.

Егер медициналық жарналар жеке шотта жиналса, адам өз ақшасын өзі қадағалайды. Клиника жалған қабылдауды «сызып» жаза алмайды, себебі ақша — адамның өз шотынан шығады.

Мұрагерлік.

Өмір бойы пайдаланылмаған медициналық қаражат қорда «жоғалып» кетпеуі керек. Ол зейнетақы капиталына қосылуы немесе мұрагерлерге қалдырылуы тиіс.

Көлеңкеден шығу.

Адам ресми жұмыс істеуге мүдделі болады. Әрбір «ақ» жалақыдағы теңге — оның болашақ пәтері, сапалы емі және лайықты қарттығы. Ол енді біреудің қалтасын толтыру құралы емес.

Үш қорды бір жүйеге біріктіру:

• ⁠ ⁠жемқорлықты ашықтық арқылы азайтады
• ⁠ ⁠әкімшілік шығындарды қысқартады

(дамыған елдерде бұл шығындар 4 пайыз шамасында, бізде әлдеқайда жоғары)

Менің ойымша, жеке жауапкершілікке негізделген модельге көшу — Қазақстанның әлеуметтік саласын бюджет үшін «түпсіз шұңқырдан» ұлттық әл-ауқаттың нақты іргетасына айналдырудың жалғыз жолы.

Ерлан Каримов, тәуелсіз сарапшы, арнайы  үшін www.economyKZ.org