Қазақстанда экологиялық білім беру жүйесін дамыту жолдары

Тұрақты даму – жай ғана сән емес, ол бүгінгі экономикалық саясаттың маңызды бөлігіне айналды. Білім беру саласы да бұл үрдістен тыс қалмауы керек. Қазіргі мектептер мен университеттер тек білім беріп қана қоймай, энергияны тиімді пайдаланып, қоршаған ортаға әсерін азайтып, экологиялық мәдениетті қалыптастыруы қажет.

Бірақ бұл экономикаға қалай әсер етеді? Тұрақты білім беру жүйесі Қазақстанға қандай әлеуметтік және экономикалық пайда әкелуі мүмкін? Қаржылық шығындар қаншалықты қысқарады, жаңа жұмыс орындары қаншалықты ашылады, ал қоғамның экологиялық санасы қаншалықты артады?

Бұл мақалада біз Қазақстандағы білім беру инфрақұрылымының тұрақты дамуының негізгі артықшылықтарын, болашақ мүмкіндіктерін және оны жүзеге асыру жолдарын қарастырамыз.

Тұрақты білім беру инфрақұрылымының экономикалық пайдасы

1. Энергия шығындарын азайту және қаржыны үнемдеу

Қазіргі мектептер мен университеттер көп энергия тұтынады. Бұл әсіресе, Қазақстан сияқты климаты суық елдер үшін маңызды. Қыс мезгілінде жылытуға, жарықтандыруға және суды пайдалануға көп қаражат жұмсалады.

Ұлыбританиядағы жасыл технологияларды енгізген оқу орындары коммуналдық төлемдерді 30-40%-ға қысқартты.
Германияда күн энергиясын пайдаланатын мектептер электр қуатына кететін шығындарды 50%-ға дейін азайтты.

Егер Қазақстан білім беру саласында энергоүнемдеу жобаларын енгізсе, мемлекет пен жеке оқу орындары миллиардтаған теңгені үнемдей алады.

2. Инвестициялық тартымдылықтың артуы

Тұрақты инфрақұрылым – инвесторлар үшін маңызды фактор. Экологиялық таза мектептер мен университеттер халықаралық қаржы институттарының назарын аударады.

Еуропалық Одақ (ЕС) тұрақты инфрақұрылымды дамытатын елдерге 65 миллиард еуро бөлуді жоспарлап отыр.
Азия елдерінде тұрақты дамуға басымдық берген университеттер халықаралық гранттар алу мүмкіндігін арттырып жатыр.

Қазақстан білім беру мекемелерін жаңарту арқылы жеке және халықаралық инвестицияларды тарта алады.

3. Жаңа жұмыс орындарын ашу

Тұрақты инфрақұрылым жаңа мамандықтардың пайда болуына ықпал етеді. Қазақстанда келесі салаларда мамандар жетіспейді:

• Жасыл технологиялар бойынша инженерлер
• Энергоүнемдеу және климаттық жобалар бойынша сарапшылар
• Күн және жел энергиясы саласындағы мамандар

Егер оқу орындары осы бағыттарда мамандар даярласа, елде жаңа жұмыс орындары көбейеді, ал жастар болашақта сұранысқа ие мамандықтарға ие болады.

Тұрақты білім беру жүйесінің әлеуметтік маңызы

1. Білім сапасын арттыру

Зерттеулер көрсеткендей, экологиялық таза мектептер оқушылардың зейінін 30%-ға жақсартады.
Табиғи жарықпен қамтамасыз етілген сынып бөлмелері оқушылардың шаршауын айтарлықтай азайтады.

Қазақстандағы көптеген мектептер мен университеттер ескірген инфрақұрылымға ие. Егер олар жаңартылып, заманауи экологиялық стандарттарға сай болса, оқушылар мен студенттердің үлгерімі жоғарылайды.

2. Экологиялық сананы қалыптастыру

Балалар экологиялық таза ортада өссе, олар табиғатты қорғауға саналы түрде қарайды. Егер мектептерде қалдықтарды сұрыптау, күн энергиясын пайдалану, жасыл технологияларды қолдану секілді бастамалар енгізілсе, жаңа буын экологиялық саналы азамат болып өседі. Финляндияда мектептерде тұрақты даму принциптері енгізілгеннен кейін, елдегі экологиялық мәдениет 3 есе артты.

Қазақстанға да экологиялық білім беруді дамыту қажет, тек теория түрінде емес, шынайы жобалар арқылы жүзеге асыру маңызды.

3. Аймақтардың дамуына әсері

Тұрақты білім беру жүйесін дамыту тек ірі қалаларда ғана емес, шағын қалалар мен ауылдық аймақтарда да маңызды.

Күн панельдері мен жылу үнемдеу жүйелері енгізілсе, ауылдық мектептер энергия тәуелділігін азайтады.
Заманауи инфрақұрылымы бар мектептер мен колледждер ауылдық жерлерді тұрғындар үшін тартымды етеді, бұл қалаға көшу деңгейін азайтады.

Қазақстан үшін бұл мәселе өте өзекті, себебі көптеген жастар үлкен қалаларға қоныс аударуда, ал ауылдық аймақтар бос қалып жатыр. Егер ауылдарда жаңа технологияларды қолданатын оқу орындары болса, бұл үрдіс баяулайтын еді.

Қазақстан не істеуі керек?

Қазақстанда білім беру инфрақұрылымының тұрақты дамуын қамтамасыз ету үшін келесі маңызды қадамдарды жасау қажет:

1. Мемлекеттік қаржыландыру бағдарламаларын іске қосу
   – Жасыл технологияларды енгізуге бюджеттен қаражат бөлу
   – Жеке инвесторларды тарту арқылы оқу орындарын жаңарту
2. Экологиялық стандарттарды енгізу
   – Қазақстандық мектептер мен университеттер үшін энергоүнемдеу талаптарын бекіту
   – Жаңа ғимараттарды экологиялық талаптарға сәйкес салуды міндеттеу
3. Кадрларды даярлау және жаңа мамандықтар ашу
   – Университеттерде жасыл экономика, баламалы энергия көздері және тұрақты даму бағыттарын енгізу
   – Студенттерге тәжірибелік сабақтар мен экологиялық жобаларға қатысу мүмкіндігін беру
4. Нәтижелерді бақылау және есеп беру жүйесін енгізу
   – Оқу орындарының энергия шығынын азайту жоспарын қадағалау
   – Жыл сайын білім беру жүйесіндегі тұрақты дамуға арналған есептер жариялау

Егер осы шаралар жүзеге асса, Қазақстанда білім сапасы артады, экономикаға инвестиция келеді, жаңа жұмыс орындары ашылады, және экологиялық мәдениет дамиды.

Қорытынды

Білім беру инфрақұрылымының тұрақты дамуы – бұл жай ғана экология туралы мәселе емес, ол экономикаға инвестиция, әлеуметтік тұрақтылық және елдің ұзақ мерзімді дамуы.

Қазақстанда тұрақты инфрақұрылымды енгізу арқылы:

• Энергия шығындары азаяды
• Инвестициялар көбейеді
• Жаңа жұмыс орындары ашылады
• Аймақтардың дамуы жеделдейді
• Білім сапасы жақсарады

Егер ел дұрыс стратегияны қолданса, Қазақстан аймақтағы тұрақты білім беру жүйесінің көшбасшысы бола алады.

Диана Садуағасова, тәуелсіз сарапшы, арнайы www.economykz.org порталы үшін