Қазақстанда дженерик өндірісін дамыту стратегиясы

АҚШ фармацевтика нарығы қызық құбылысты көрсетті: дженерик те, түпнұсқа дәрілер де нарықтың өсуіне қарай көбейеді, бірақ олардың жылдамдығы мен жолы әртүрлі. Бұл жерде демография, заңдар мен институттық ережелердің рөлі айқын көрінеді. Олар қай сәтте жаңа дәрі пайда болатынын және қайсысы басым болатынын анықтайды.

Басты айырмашылық – дженериктердің өсуі жылдамырақ. Себебі олардың өндірісі арзан әрі жеңіл. Түпнұсқа дәрі шығару – бұл ұзақ жылдарға созылатын зерттеулер, қымбат сынақтар және жүздеген миллион доллар инвестиция. Ал дженерикке мұндай шығын қажет емес: патент мерзімі біткен соң, оның баламасы жасалып, тез арада нарыққа шығады. АҚШ-та бұл үдеріс 1984 жылы Hatch-Waxman заңынан кейін тіпті жеңілдеді. Рұқсат алу құны ондаған есе қысқарып, дженериктер нарықтағы ең жылдам жауап құралына айналды.

Бірақ түпнұсқа инновациялар жоғалып кеткен жоқ. Нарық көлемі жеткілікті үлкен болғанда, компаниялар жаңа молекулаларға да қаржы салуға дайын. Әйтпесе инвестиция өзін ақтамайды. Сондықтан түпнұсқа дәрілер көбіне тұрақты сұраныс бар салаларда пайда болады. Мысалы, қарт адамдарға арналған созылмалы ауру дәрілері немесе онкология бағытындағы препараттар.

Экономикалық модель де осыны дәлелдейді: екеуі де нарық көлеміне тәуелді, бірақ сезімталдық деңгейі әртүрлі. Дженерик тезірек жауап береді, ал түпнұсқалар баяуырақ, себебі олардың әзірлеу циклы 10–15 жылға созылады. Демек, болашақтағы инновациялар алдағы онжылдықтардағы демографиялық өзгерістерге байланысты.

Мұнда патенттік жүйе де маңызды рөл ойнайды. Егер қорғау тым ұзақ болса, компаниялар монополияны ұстап қалып, дженериктердің шығуына кедергі жасайды. Ал егер қорғау әлсіз болса, түпнұсқа дәрі шығаруға ынта азаяды, себебі пайда тез арада арзанырақ баламаларға кетіп қалады. Баланс қажет: әрі түпнұсқа зерттеулерді ынталандыратын, әрі арзан дженериктерге жол ашатын ереже болуы тиіс.

Қазақстан үшін бұл тақырып та өзекті. Бүгінде ішкі нарық негізінен импортқа тәуелді, ал сөрелерде дженериктердің үлесі басым. Бұл қалыпты жағдай: нарық шағын болғандықтан, түпнұсқа молекула жасауға қаржы салу қиын әрі қымбат. Бірақ демографияның өзгеруі бұл бағытқа жаңа сұраныс әкеледі. Қарттардың үлесі артқан сайын жүрек-қан тамырлары, онкология және созылмалы ауруларға арналған дәрілерге мұқтаждық өседі. Сұрақ: бұл қажеттілікті кім және қалай қамтамасыз етеді?

Қазақстан қосарлы стратегияны қолдана алады. Бір жағынан, дженерик өндірісін қолдап, халыққа қолжетімді әрі арзан дәрілер ұсыну қажет. Бұл импортқа тәуелділікті азайтады әрі фармацевтика өндірісінің негізін құрайды. Екінші жағынан, түпнұсқа зерттеулерді де біртіндеп ынталандыру керек. Толық циклді әзірге жасау қиын болса да, шетелдік серіктестермен бірлескен жобалар, клиникалық сынақтар немесе зерттеу орталықтарын локализациялау арқылы бастауға болады. Ол үшін салықтық жеңілдіктер, мемлекеттік бағдарламалар және халықаралық серіктестік маңызды.

Экономикалық тұрғыдан дженерик әрқашан жылдам өседі, әсіресе нарық шағын елдерде. Бірақ түпнұсқасыз сала толық дамымайды. Сондықтан Қазақстан демографиялық болжамды жоспарлау құралы ретінде пайдалануы керек. Егер 2030 жылға қарай қарттардың үлесі айтарлықтай өсетіні белгілі болса, бүгіннен бастап осы сегментке қолдау көрсету қажет. Сонда дженерик те, түпнұсқа да дамитын болады.

Дженерик пен түпнұсқа – бір-біріне қарсы емес, нарыққа әртүрлі жауап. Дженерик қолжетімділікті қамтамасыз етеді, түпнұсқа – ұзақ мерзімді инновация мен дамудың кепілі. Қазақстанға осы екеуін тең ұстау маңызды. Сонда ғана ел фармацевтикада жай тұтынушы емес, жаңа өнім ұсынатын ойыншыға айнала алады.