Қазақстанның креативті экономикасы біртіндеп ел дамуының жаңа қозғаушы күшіне айналып келеді. Бұл сектордың деректері мен тенденцияларын зерттей отырып, Қазақстан Орталық Азиядағы креативті орталыққа айнала ала ма деген сұрақ туындайды.
Креативті индустрияның әлеуеті
Әлемдік деңгейде креативті индустриялар ЖІӨ-нің 3,1%-ын құрап отыр және жыл сайын шамамен 9%-ға өсуде. Ал Қазақстанда бұл көрсеткіш әзірге небәрі 1%-ды құрайды. Бірақ бұл әлеуеттің әлі де зор екенін көрсетеді.
Мәдени мұра – жаңа мүмкіндіктер негізі
Қазақстан музыкадан бастап қолданбалы өнерге дейінгі бай мәдени мұрасымен мақтана алады. Цифрландыру қарқынының өсуі мен жастардың белсенділігі бұл мұраны заманауи экономикаға бейімдеуге мүмкіндік береді. Мысалы, Астана халықаралық қаржы орталығы (АХҚО) креативті стартаптар үшін экожүйе құрып жатыр.
Негізгі бағыттар: цифрлық жарнама, музыка, кино және ойындар
Қазақстанда креативті индустриялар төрт негізгі бағыт бойынша дамуда:
• Цифрлық жарнама: 2028 жылға қарай бұл нарық көлемі 700 млн долларды құрайды деп күтілуде. TikTok пен Instagram брендтер үшін стандартты платформаларға айналуда.
• Музыкалық индустрия: Spotify мен Yandex Music көш бастап тұр, бірақ жергілікті орындаушылардың танымалдығы да артуда.
• Кино: Ұлттық фильмдер үлесі артып келеді. Көрермендер өз оқиғаларын көруді қалайды, ал продюсерлер мемлекет пен жеке инвесторлардың қолдауын іздеуде.
• Видеоойындар: Бұл салада әлі инвестиция аз, бірақ үлкен сұраныс бар. Нарық көлемі 2027 жылға қарай 317 млн долларға жетуі мүмкін.
Қиындықтар мен мүмкіндіктер
Креативті сектордағы басты қиындық – инвестицияның жеткіліксіздігі. Бұл салаға венчурлық қорлар мен мемлекеттік қолдау тарту маңызды. Интеллектуалдық меншік құқығын қорғау және активтерді токенизациялау сияқты заңнамалар талқылануда.
Салықтық жеңілдіктер: өсуге серпін
2024 жылы креативті индустрияның 40 түріне салықтық жеңілдіктер енгізілді. Нәтижесінде, бұл саладағы кәсіпкерлік субъектілер саны 15%-ға артып, 6 мың жаңа қатысушы пайда болды.
Алайда, «Креативті индустриялар» ұғымын қалай анықтау керек деген сұрақ бар. ҚР Мәдениет министрлігі БҰҰ әдістемесін басшылыққа ала отырып, ұлттық ерекшеліктер мен экспорттық әлеуетке басымдық береді.
Халықаралық ынтымақтастық
2024 жылы ҚР Мәдениет министрлігі АҚШ, Италия, Ұлыбритания және Саха Республикасы өкілдерімен келіссөздер жүргізді.
• АҚШ: Голливуд студияларымен серіктестік арқылы қазақстандық продюсерлерге халықаралық жобаларға қатысу мүмкіндігі ашылады.
• Италия: Мода, дизайн және қолөнер саласында ынтымақтастық қазақстандық шеберлерге жаңа нарықтарға шығуға мүмкіндік береді.
• Ұлыбритания: Музыкалық индустрия, білім беру бағдарламалары және стримингтік қызметтер бойынша бірлескен жобалар іске асырылуы мүмкін.
• Саха Республикасы: Этникалық кино және фестивальдер арқылы ұлттық бірегейлікті нығайтуға жол ашылады.
Креативті хабтар мен инфрақұрылым
2024 жылы Қазақстанда 12 креативті орталық жұмыс істейді, оның ішінде Астанадағы «OzgeEpic» және Алматыдағы «Almaty Creative». 2025 жылы тағы 8 хаб ашу жоспарлануда.
• Шетелдік тәжірибе: Абу-Даби мен Дубайдағы Лувр Абу-Даби және Dubai Design District сияқты хабтар мәдениет пен инновацияны біріктіріп, экономикаға серпін берген мысал бола алады.
Қазақстанның креативті индустриялары үлкен әлеуетке ие. Бұл сектор экономиканы әртараптандырудың және елдің халықаралық аренадағы беделін арттырудың маңызды құралына айнала алады.
Мәдени шаралар және олардың экономикаға әсері
Көшпенділердің дүниежүзілік ойындары Астанада
2024 жылдың қыркүйегінде Астана V Көшпенділердің дүниежүзілік ойындарын қабылдады. Бұл шараға 89 елден келген 2 000 спортшы қатысты. Ойындар 100 000-нан астам туристті тартып, Қазақстан экономикасына шамамен 625 000 доллар пайда әкелді. Алайда ұйымдастыру шығындары 11,6 миллион долларды құрады.
Салыстыру үшін: АҚШ-тағы жыл сайынғы Burning Man фестивалі 70 000 қатысушыны жинап, 62 миллион доллар табыс әкеледі.
Димаш Құдайбергеннің концерті
Астанада өткен Димаш Құдайбергеннің концертіне 40 000-нан астам көрермен жиналды. Бұл оқиға қонақүй және мейрамхана бизнесін жандандырып, тек мәдени емес, экономикалық драйверге айналды. Дегенмен, үлкен мүмкіндіктер бар.
Салыстыру үшін: Тейлор Свифттің «The Eras Tour» туры АҚШ экономикасына шамамен 10 миллиард доллар пайда әкелді.
Канн арыстандары
Қазақстан «Канн арыстандары» фестивалінде зорлық-зомбылық тақырыбындағы әлеуметтік жарнама үшін беделді жүлдені жеңіп алды. Бұл табыс елдің креативті индустрияларының халықаралық деңгейге шығуға қабілетті екенін көрсетеді. Бірақ маңызды сұрақ туындайды: мұндай жобалар арқылы біз қандай құндылықтарды жеткіземіз?
Креативті индустриялар қоры: мүмкіндіктер мен қиындықтар
2025 жылы Креативті индустриялар қорын құру – бұл даму стратегиясының маңызды бөлігі. Бірақ бұл құрал қаншалықты тиімді болады?
Салыстыру үшін:
• Creative Europe мәдени ынтымақтастықты қолдауға €2,44 миллиард бюджет бөлген.
• Сауд Арабиясы Неом сияқты ауқымды архитектуралық жобалар арқылы креативті индустрияларды дамытып, мәдениетті экономиканың қозғаушы күшіне айналдыруда.
• Ресей Президенттік гранттар қоры арқылы жыл сайын әлеуметтік және мәдени бастамаларға 148 миллиард рубль бөледі.
• Өзбекстан Мәдениетті дамыту қоры арқылы ұлттық суретшілерді Лувр сияқты ірі алаңдарға шығарып, креативті жобаларды қаржыландырады. 2024 жылы Өзбекстан креативті экономика бойынша дүниежүзілік конференция өткізіп, 85 елден 14 640 қатысушыны қабылдады.
Бұл мысалдар қаржыландырудың дұрыс ұйымдастырылуы елдің халықаралық деңгейдегі позициясын нығайтуға қалай ықпал ететінін көрсетеді. Қазақстан үшін маңыздысы – қор қаражатын әділ және ашық бөлу. Мұны келесі жолдармен жүзеге асыруға болады:
• Жобаларды ұсыну және бақылауға арналған электронды платформалар енгізу.
• Өтінімдерді бағалауға тәуелсіз сараптама жүргізу.
• Қор саясатын түзетуге арналған кері байланыс бағдарламаларын іске қосу.
Қиындықтар мен перспективалар
Жаңа салықтық жеңілдіктер мен халықаралық жобалар креативті секторды өзгертеді ме? Хабтар мен заңдар экономикаға тұтастай қызмет ете ме, әлде тек жекелеген ойыншылардың пайдасына ма? Креативті индустриялар қоры халықаралық стандарттарға сәйкес келетін жаңа жобаларға серпін бере ала ма?
Қазақстан экономикасының негізгі саласы – өнеркәсіп, ал экология саласындағы проблемалар көбейіп келеді. Бұл жағдайда айқын ұсыныс туындайды: креативті индустрияларды өнеркәсіп пен экологиямен интеграциялау. Креативті шешімдер өнеркәсіпті жаңғыртып, экологиялық ізді азайтуға көмектеседі. Бірақ Қазақстан мұны қалай тиімді жүзеге асыра алады?
Қорытынды
Қазақстан жаңа дәуір табалдырығында тұр. Креативті экономиканың табысы мемлекет, бизнес және қоғамның бірлесіп әрекет ету қабілетіне байланысты. Ең бастысы – елдің өз әлеуетін толық ашып, аймақтың көшбасшысына айналып, әлемді өз бірегей оқиғаларымен шабыттандыруы.
Ирина Харитонова, тұрақты даму және креативті индустриялар саласындағы зерттеуші сарапшы
