Қарағанды, Қазақстан – 2025 жылдың ақпанында 50-ден астам әйел – кәсіпкерлер, экологтар, қоғам белсенділері және ғалымдар – А. Сәгінов атындағы ҚарТУ жанындағы ESG, креатив және инновация орталығында бас қосты. Олар Қарағанды облысындағы экологиялық жағдайдың тұрғындардың денсаулығына, әсіресе әйелдерге тигізетін әсерін талқылады. «Әйелдер және тұрақты даму: экология, денсаулық, көшбасшылық» атты форумда онкологиялық және тыныс алу ауруларының көбеюі, репродуктивті денсаулықтың нашарлауы секілді күрделі мәселелер көтерілді.
Форумда әйелдер кәсіпорындардан экологиялық зиян үшін өтемақы төлеуді талап ететін Еуропадағы тәжірибеге ұқсас механизмдерді енгізуді ұсынды.
Қарағанды мен Теміртау: экологиялық апат аймағы
Қазақстан – өнеркәсіптік дамуы мықты ел, алайда бұл дамудың бағасы өте жоғары. Қарағанды облысы – елдегі ең ірі өндірістік өңірлердің бірі, мұнда металлургия, көмір өндіру және химия зауыттары шоғырланған. Ауаның, судың және топырақтың жоғары деңгейде ластануы халықтың денсаулығына, әсіресе әйелдерге үлкен қауіп төндіруде.
Экологиялық көрсеткіштер (2024-2025 жж., IQAir, ҚР Денсаулық сақтау министрлігі, Қарағанды облысының Экология департаменті):
• Ауаның ластануы: Теміртауда PM2.5 деңгейі – 78 мкг/м³, Қарағандыда – 45 мкг/м³ (ДДСҰ нормасы – 25 мкг/м³).
• Судың ластануы: Ауыр металдар, SO₂ және NOₓконцентрациясының жоғары болуы.
• Жасыл аймақтардың жетіспеуі: Теміртауда – 9%, Қарағандыда – 18% (ДДСҰ нормасы – 25-30%).
Теміртаудың экологиялық ахуалы өте қиын. Ластанған ауаның салдарынан тыныс алу жүйесінің аурулары, онкологиялық және репродуктивтік денсаулыққа байланысты проблемалар жиілеп кеткен.
Әйелдердің денсаулығына әсері
ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің (2025 ж.) деректеріне сәйкес, жоғары ластану деңгейі бар қалаларда әйелдер арасында ауру-сырқау көрсеткіші күрт өскен.
Статистика (әйелдер арасындағы сырқаттану деңгейі, % халыққа шаққанда):
• Теміртау – ең жоғары көрсеткіштерге ие, бұл экологиялық жағдайдың тікелей әсерімен байланысты.
• Ауаның және судың ластануы тыныс алу және онкологиялық аурулардың негізгі себептерінің бірі.
Жасыл аймақтар – жағдайды жақсартудың тиімді жолы
Ғалымдар жасыл аймақтардың халықтың денсаулығына оң әсер ететінін дәлелдеген. Деректерге сүйенсек, қалалардың жасыл аймақтарға бай болуы:
• Ауаны тазартуға көмектеседі (ағаштар CO₂ сіңіріп, шаңды сүзеді).
• Қаладағы температураны төмендетеді, «жылу аралы» эффектін азайтады.
• Халықтың денсаулығына оң әсер етеді, спортпен шұғылдану мен демалысқа мүмкіндік береді.
Қарағанды облысының әкімдігі 2027 жылға дейін 1,5 миллион ағаш отырғызуды жоспарлап отыр. Алайда, ғылыми көзқарассыз және нақты бақылаусыз бұл жоспар толық жүзеге аспауы мүмкін.
Әлемдік тәжірибе: кәсіпорындар экологиялық зиян үшін қалай жауап береді?
Дамыған елдерде ластайтын кәсіпорындар қоршаған ортаға тигізген залалы үшін өтемақы төлеуге міндеттеледі.
• Германия: RWE компаниясы көмір өндіру салдарынан зардап шеккен жерлерді қалпына келтіруге миллиардтаған еуро бөлді.
• АҚШ: BP компаниясы Мексика шығанағында мұнай төгілгеннен кейін миллиардтаған доллар өтемақы төлеп, экожүйені қалпына келтіру жұмыстарын қаржыландырды.
• Норвегия: Көмірқышқыл газының шығарындарына салық енгізіп, түскен қаражатты экологиялық жобаларға бағыттауда.
• Франция: Пластиктен жасалған қаптамаларға салық салып, түскен қаржыны қалалық саябақтарға жұмсайды.
Қазақстанда не істеу керек?
Форумға қатысушылар мынадай шараларды ұсынды:
1. Экология және денсаулық (БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсаттары – ЦУР 3, ЦУР 13)
• Өнеркәсіп кәсіпорындарына өтемақы төлеуді міндеттеу.
• Қоршаған ортаға қойылатын талаптарды күшейту.
• Қарағанды, Балқаш және Теміртауда жаппай көгалдандыру бағдарламасын жүзеге асыру.
• Қоқысты сұрыптау, қалдықтарды өңдейтін зауыт салу.
2. Гендерлік теңдік және әйелдерге қолдау (ЦУР 5)
• Декреттік демалысты 3 жылға дейін ұзарту.
• Аналарға қолдау көрсету орталықтарын ашу.
• Жұмыссыз әйелдерге тегін қайта даярлау бағдарламаларын ұсыну.
• 24/7 жұмыс істейтін балабақшалар ашу.
3. Тұрақты қалалар (ЦУР 11)
• Қалалық саябақтар мен қоғамдық жасыл аймақтарды көбейту.
• Әйелдер кәсіпкерлеріне, студенттерге және фрилансерлерге арналған коворкинг орталықтарын ашу.
• Заманауи кітапханалар мен мәдени-ағартушылық клубтар ашу.
4. Білім сапасын арттыру (ЦУР 4)
• Әйелдерге арналған білім беру бағдарламаларын кеңейту.
• Ересек жастағы әйелдер үшін жоғары білім алудың қолжетімділігін арттыру.
• Қысқа мерзімді оқыту курстарын лицензиялау.
Қазақстан экология мен халық денсаулығына қатысты шешім қабылдайтын маңызды кезеңде тұр. Қарағанды облысының әйелдері кәсіпорындардан экологиялық залал үшін өтемақы төлеуді және тұрақты даму бағдарламаларын іске қосуды талап етеді. Бұл – тек қоршаған орта үшін ғана емес, болашақ ұрпақтың денсаулығы үшін де маңызды қадам.