EC[ON]OMY

Қалалар: Басқару қабілеті мен урбанизацияның сабақтары

Бүгінгі таңда қалалар — халықтың шоғырлану, экономикалық белсенділік пен әлеуметтік серпіліс орталығы. Өсім мен жаңашылдықтың негізгі ресурстары дәл осы қалаларда шоғырланған. Алайда халық тығыздығының жоғары болуы инфрақұрылымдық шектеулерден бастап экологиялық және әлеуметтік мәселелерге дейін түрлі күрделі проблемалар тудырады. Осындай жағдайда мемлекеттің басқару қабілеті, яғни әлеуметтік-экономикалық үдерістерді тиімді басқару қабілеті, қалалардағы өмір сапасына тікелей әсер ететін шешуші факторға айналады. Осы мақалада әлемдік тәжірибеге сүйене отырып, урбанизацияның қазіргі үрдістері мен сын-қатерлерін талдаймыз және бұл жағдайдан Қазақстан үшін қандай сабақ алуға болатынына назар аударамыз.

Қалалық басқару тәжірибесі ежелгі дәуірлерден бастау алады. Месопотамия мен Ежелгі Мысырдағы су жүйелері мен қоғамдық тәртіп, ортағасырлық Еуропа қалаларындағы өзін-өзі басқару институттары — осының бәрі алғашқы басқару модельдері ретінде қарастырылады. Венеция мен Ганза сияқты қалаларда билік пен қоғам арасындағы өзара әрекеттестіктің алғашқы үлгілері қалыптасты.

Алайда индустриялық революция жаңа сын-қатерлер әкелді: халықтың жылдам өсуі, індеттер мен әлеуметтік теңсіздік. ХХ ғасырда урбанизация жаһандық құбылысқа айналды. Ірі мегаполистер тұрақты дамуға қауіп төндіретін күрделі мәселелерге тап болды. Осы тұста мемлекеттік басқару қабілетінің мықтылығы бұл мәселелерді шешудің кілті ретінде көрінді. Тарих көрсетіп отырғандай, тиімді басқару урбанизация салдарын жеңілдетіп, оны әділетті әрі тұрақты даму жолына бағыттай алады.

Қалалардағы халықтың көптігі экономикалық тиімділікке, инновацияға және әлеуметтік қызметтерге кең қолжетімділікке жол ашады. Бірақ бұл тығыздықпен бірге экологиялық ластану, көлік кептелістері және аурулардың таралу қаупі сияқты қиындықтар да қатар жүреді.

Сингапур бұл жағынан тиімді тепе-теңдікке қол жеткізген елдердің бірі. Мұнда көлік қозғалысын басқарудың цифрлық жүйелері, экологияны қорғауға арналған қатал нормалар және қолжетімді тұрғын үй саясаты тығыздықтың теріс әсерлерін азайтып, оның артықшылықтарын күшейтуге мүмкіндік берді. Қазақстан да, әсіресе Алматы мен Астана секілді ірі қалаларында, осы тәжірибені қолдана алады.

Мемлекеттік басқару қабілеті — бұл жай ғана құралдар жиынтығы емес, бұл — сапалы өмір құруға бағытталған даму стратегияларын жүйелі түрде жоспарлау мен жүзеге асыру. Оның негізгі бағыттарына инфрақұрылымды дамыту, әлеуметтік бағдарламаларды іске асыру және экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету жатады.

Нидерланд мысалында қала мен инженерлік шешімдердің үйлесімді ықпалдасуы табиғи апаттар тәуекелін азайтып, тұрғындар үшін жайлы орта қалыптастыра алатынын көреміз. Су ресурстары мәселесі өткір тұрған Қазақстан үшін бұл үлгі ерекше маңызды.

Ал Нигериядағы Лагос мысалында керісінше, әлсіз басқару хаосты, инфрақұрылымдық дағдарысты және әлеуметтік қақтығыстарды туғызғанын көреміз. Қазақстан мұндай сценарийден сабақ алып, алдын ала әрекет етуі қажет.

Инфрақұрылым — қалалардың тұрақты өмір сүруінің өзегі. Ежелгі Римнің инженерлік құрылыстарынан бастап, қазіргі Жапониядағы жоғары жылдамдықты пойыздарға дейінгі тәжірибе инфрақұрылымға салынған инвестицияның ұзақ мерзімді тиімділігін дәлелдейді.

Алайда ірі жобалар әрқашан табысты бола бермейді. Бостондағы Big Dig жобасы жоспарлау мен бақылаудың маңыздылығын көрсетті. Қазақстанға да инвестициямен қатар ашық басқару жүйелері мен цифрлық шешімдердібелсенді енгізу қажет.

Климаттың өзгеруіне қалалар бейім болуы керек. Бұл үшін инновациялық және икемді тәсілдер қажет. Мысалы, Нидерландтың өзен арналарының кеңейту жобасы, Копенгагеннің жасыл бастамалары, Токионың жерасты су қоймалары — барлығы тиімді шешімдердің мысалдары.

Қазақстан да құрғақшылық пен температураның күрт өзгерістерімен бетпе-бет келіп отыр. Сол себепті жасыл аймақтарды ұлғайту, су жүйелерін жаңғырту және энергия тиімді технологияларды енгізу ел қалаларының төзімділігін арттырып, халықтың өмір сүру сапасын жақсартады.

Қалалардағы әлеуметтік теңсіздік — үлкен сын. Бұл қоғамда шиеленіс тудырып, дамуға кедергі келтіреді. Бірақ бұған қарсы шаралар бар. Сингапурдегі қолжетімді тұрғын үй бағдарламасы, Финляндиядағы тегін білім беру жүйесі, Эстониядағы кәсіпкерлікті қолдау саясаттары — осындай кешенді әлеуметтік саясаттың тиімділігін көрсетеді.

Қазақстан да тұрғын үйдің қолжетімділігін арттыру, білім беру жүйесін реформалау, шағын және орта бизнесті қолдау арқылы теңсіздікті азайтып, әділетті экономиканы қалыптастыра алады.

Қазақстанға арналған сабақтар

1.⁠ ⁠Мемлекеттік басқару қабілетін арттыру үшін цифрландыру, кадрларды дамыту және жергілікті өзін-өзі басқару органдарын нығайту қажет.

2.⁠ ⁠Нидерланд пен Жапония тәжірибесіне сүйене отырып, көлік және су инфрақұрылымына инвестицияларды күшейту.

3.⁠ ⁠Климатқа бейімделу шараларын енгізу: жасыл аймақтарды кеңейту, су жүйелерін жаңғырту.

4.⁠ ⁠Әлеуметтік теңсіздікпен күрес: қолжетімді тұрғын үй, сапалы білім, кәсіпкерлікті қолдау.

5.⁠ ⁠Мемлекеттік-жекеменшік әріптестікті дамыту: ашықтықты қамтамасыз етіп, жемқорлық тәуекелдерін төмендету.

Қалалар — қазіргі заманның мүмкіндіктері мен сын-қатерлерінің көрінісі. Қазақстан үлкен өзгерістер қарсаңында тұр. Елдің тұрақты, әділетті және экологиялық қауіпсіз қалаларын қалыптастыру үшін әлемдік тәжірибеге сүйену өте маңызды. Астана мен Алматы өзге өңірлерге үлгі бола алады: мықты мемлекеттік басқару, инновация және әлеуметтік жауапкершілік арқасында олар ХХІ ғасырдың талаптарына сай өмір сүру ортасын құра алады.

Қазақстанның қалаларды басқарудағы табысы ел ішіндегі дамуға ғана емес, халықаралық аренадағы рөліне де әсер етеді.

Айтжан Мейрембаев, тәуелсіз сарапшы, арнайы www.economyKZ.org үшін

Scroll to Top