EC[ON]OMY

Орталық Азияны біріктіретін 5 негізгі идея

Орталық Азия – Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстан елдерін қамтитын аймақ. Мұнда 83 миллионнан астам халық тұрады, халқының орта жасы – 27, урбанизация деңгейі – 46 пайыз шамасында. Аймақтың жиынтық ішкі жалпы өнімі 2024 жылы 500 миллиард доллардан асты.

Көрсеткіш  Мәні

Жалпы ІЖӨ (номинал) — $500 млрд (2024 ж.)

Халық саны — 83 млн адам

Орта жасы —  27 жас шамасында

15 жасқа дейінгі балалар -30%-дан астам

Еңбекке қабілетті халық (15–64 жас) — 62% шамасында

65 жастан асқандар — 8%

Урбанизация деңгейі — 46% шамасында

Геосаяси шиеленістер күшейіп, аймақ Ресей, Қытай және Батыс елдерінің ортасында орналасқан қазіргі жағдайда, Орталық Азия елдері үшін ішкі бірлікті нығайту және ортақ бағыт ұстану – аса маңызды міндет.

Тарихи, мәдени және экономикалық ұқсастықтар елдердің бірлесе дамуына негіз бола алады. Бұл – аймақтың өз мүддесін әлем алдында тиімді әрі сенімді қорғауға мүмкіндік береді.

1.⁠ ⁠Энергетикалық және су қауіпсіздігі – аймақ тұрақтылығының іргетасы

Бұрынғы ортақ энергетикалық жүйе елдер арасындағы өзара тәуелділікті және энергиямен қамтудың тұрақтылығын қамтамасыз ететін. Сол жүйені жаңа технологиялар мен нарық талаптарына сай жаңарту – қыста қуат тапшылығын азайтып, жазда су ресурстарын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, атом және жаңартылатын энергия көздері бойынша бірлескен жобалар да маңызды. Қазақстан мен Өзбекстан АЭС салу жоспарын жариялады, бұл қауіпсіздік, технология және кадрлар даярлау саласында өңірлік ынтымақтастыққа жол ашады.

Қалалар үшін заманауи қоқыс жағу зауыттарын дамыту да өзекті – олар экологиялық тұрғыдан тиімді әрі энергия өндірудің қосымша көзі бола алады. Мұндай нысан Қырғызстан астанасы Бішкекте жұмыс істеп тұр.

2.⁠ ⁠Ортақ нарық құру және экономикалық бірігу

Аймақ елдері АҚШ-тың экономикалық шектеулеріне қатысты Джексон–Вэник түзетуін алып тастау бастамасын бірігіп көтерсе, бұл экономикалық тәуелсіздік пен жаһандық нарыққа шығудың маңызды қадамы болар еді.

«Made in Central Asia» – аймақтық бренд құру идеясы да маңызды. Мұндай бренд Орталық Азияда өндірілген тауарлардың халықаралық беделін арттырып, экспортты дамытуға көмектеседі. Бұл үшін көлік-логистика инфрақұрылымын – әсіресе Солтүстік–Оңтүстік және Транскаспий дәліздерін дамыту қажет.

Сондай-ақ, шикізат сатудан дайын өнім өндіруге көшу – аймақта жаңа жұмыс орындарын ашып, экономикалық байланыстарды күшейтеді. Стратегиялық мақсат – Орталық Азияның азық-түлік қауіпсіздігін толық қамтамасыз ету болуы тиіс.

3.⁠ ⁠Технологиялық серіктестік және цифрлық трансформация

Ғаламдық технологиялық жарыста артта қалмау үшін елдер жасанды интеллект, суперкомпьютерлер және «ақылды басқару» жүйелерін дамытуда күш біріктіруі қажет. Бірлескен цифрлық инфрақұрылым мемлекеттік басқаруды тиімді етіп, сыртқытехнологиялық тәуелділікті азайтады.

Қазақстанның бұрынғы «Жасыл көпір» бастамасын қайта жандандыру да өзекті – ол экологиялық технологиялар ментұрақты энергияға инвестицияларды тартуға бағытталған.

4.⁠ ⁠Экологиялық ынтымақтастық және шөлденумен күрес

Орталық Азияның басты экологиялық сын-қатерлері – шөлдену, жердің тозуы және орман азаюы. Елдер осы бағыттағы ұлттық бағдарламаларды үйлестіріп, қалалар мен ауыл шаруашылығы аймақтары маңында жасыл белдеулер отырғызуды бірге жүзегеасыра алады.

Мысал ретінде Қытайдың «Grain to Green» бағдарламасын алуға болады – ол тозған жерлерді қалпына келтіріп, ауыл тұрғындарының табысын арттыруға көмектеседі. Аймақ елдерінің осындай бірлескен жобалары халықаралық даму институттарының қолдауына ие болып, жаңа климаттық дипломатияның өзегіне айналуы мүмкін.

5.⁠ ⁠Адами капитал және даму стандарттары

Аймақтың әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштерін қамтитын бірыңғай деректер базасын құру – саясаттағы ашықтық пен келісімді қамтамасыз етеді.

Маңызды бағыттардың бірі – академиялық ұтқырлық: студенттер мен ғалымдардың елдер арасында алмасуы.

Болашақта денсаулық сақтау саласында ортақ стандарттар мен бірыңғай цифрлық медициналық жүйелер енгізу де мүмкін. Бұлқызмет сапасын арттырып, аймақтың денсаулық сақтау жүйесін эпидемиялық қауіптерге төзімді етеді.

Ерлан Каримов, тәуелсіз сарапшы, арнайы  үшін www.economyKZ.org

Scroll to Top