Моңғолия — қарама-қайшылықтарға толы ел. Табиғи ресурстары мол болғанымен, экономикасы әлсіз әрі даму біркелкі емес. 1,5 миллион шаршы шақырым аумақта небәрі 3,5 миллион адам тұрады, оның жартысына жуығы астана Улан-Баторда шоғырланған.
Әлемде ЖІӨ көлемі бойынша 126-орында тұрған елдің экономикасы баяу болса да өсіп келеді. 2024 жылы өсім 5,9% болды. Негізгі себеп — көмір, мыс және алтын экспортының күрт артуы.
Соған қарамастан, экономиканың құрылымы әлсіз күйінде қалып отыр. ЖІӨ-нің 43%-ы қызмет көрсету саласына, 34%-ы өнеркәсіпке, 13%-ы ауыл шаруашылығына тиесілі. Жалпы өнімнің 80%-дан астамын жеке сектор өндіреді, ал шағын және орта бизнес жұмыс орындарының 70%-дан көбін қамтамасыз етеді. Бірақ негізгі қозғаушы күш — бәрібір тау-кен саласы. Бұл елді сыртқы сұраныс пен әлемдік бағаға тәуелді етеді.
Экспорттың 84%-ы Қытайға бағытталған. Сонымен қатар импорттың үштен бірі де осы елден келеді. Мұндай тәуелділік Моңғолияны Бейжіңнің саяси және логистикалық жағдайына тәуелді етіп отыр. Бұған қоса, инфрақұрылым әлсіз — теміржол жүйесі дамымаған, энергетика тиімсіз, тасымал шығыны жоғары. Бұл экономиканы әртараптандыруға кедергі.
Климаттық тәуекелдер де жағдайды қиындатады. 2024 жылғы қыста шамамен 7 миллион мал қырылып, ет бағасы өсіп кетті. Бұл көшпелі шаруашылықтарға ауыр соққы болды.
Тағы бір маңызды мәселе — жүйелі жемқорлық пен әлсіз институттар. 2022 жылғы «көмір ісі» осының айқын мысалы. Қытайға көмір экспортында шамамен 13 млрд доллар ұрланған. Бұл елдің ЖІӨ-нің төрттен біріне тең. Бұл жағдай билікке деген сенімді әлсіретіп, қоғамда наразылықты күшейтті.
Әлеуметтік жағдай да күрделі. 2025 жылдың басында инфляция 10%-ға жақындады, импорттық тауарлар бағасы үштен біріне қымбаттады. Халықтың 25%-дан астамы кедейлік шегінде өмір сүреді. Улан-Батордағы инфрақұрылымы жоқ киіз үй аудандары теңсіздіктің айқын белгісіне айналды.
Соған қарамастан, елде әлеует бар. Оюу-Толгой кен орнын кеңейту, Zuuvch Ovoo уран жобасын іске қосу және жаңартылатын энергияны дамыту экономикаға жаңа мүмкіндік береді. Жаңартылатын энергияның әлеуеті 2 600 ГВт деп бағаланады.
«Үлкен Орталық Азия» идеясы
Бүгінде Моңғолия Қытай мен Ресейдің ықпалы арасында тепе-теңдік сақтап отыр. Осындай жағдайда бұрынғы «үшінші көрші» саясаты толық жауап бере алмайды. Елге бағытты кеңейту қажет, оның ішінде Орталық Азия елдерімен байланыс маңызды бола бастайды.
Қазір Қазақстан және басқа өңір елдерімен байланыс әлсіз. Бірақ дәл осы бағытта үлкен мүмкіндік бар. Қазақстанның дамыған логистикасы және Каспий арқылы Еуропаға шығуы Моңғолия үшін балама жол бола алады. Ал Моңғолия өз кезегінде ресурс ұсына алады.
«Үлкен Орталық Азия» идеясы, яғни Моңғолия мен Ауғанстанды қосу арқылы жаңа макроөңір құру — инфрақұрылым, өндіріс, климат және сауда мәселелерін бірге шешуге мүмкіндік береді. Бұл сыртқы ірі ойыншыларға тәуелділікті азайтып, жаңа нарықтарға жол ашады.
Моңғолия үшін бұл — географиялық оқшауланудан шығу мүмкіндігі. Сонымен қатар Қытай мен Ресейге тәуелділікті азайтуға көмектеседі. Бұл «үшінші көрші» саясатының логикалық жалғасына айналуы мүмкін.
«Үлкен Орталық Азия» аясындағы ықтимал ынтымақтастық бағыттары:
- Еуразиялық логистикалық дәліздер құру. Мұнда Моңғолия мен Қазақстан Шығыс Азия, Каспий аймағы және Еуропа арасындағы негізгі буын бола алады;
- Шикізатты бірге өңдеу. Қазір Моңғолия көбіне шикізат экспорттайды. Ал Қазақстан мен өңір елдері индустриялану кезеңінен өтіп жатыр. Ортақ өндірістік аймақтар құру арқылы Моңғолия қосылған құн тізбегіне кіре алады, мысалы катодты мыс өндірісі;
- Ауыл шаруашылығын климатқа бейімдеу. Өңір елдері құрғақшылық, жайылым тозуы және қатты қыс сияқты ортақ проблемаларға тап болады. Бірлескен жобалар арқылы жайылымды бақылау, спутниктік талдау және су ресурстарын басқаруды дамытуға болады;
- Орталық Азияның «энергия сақинасын» қайта жандандыру. Болашақта бұл жүйеге Моңғолияны қосып, атом энергетикасы мен жаңартылатын энергияны бірге дамытуға болады.
Ерлан Каримов, тәуелсіз сарапшы, арнайы үшін www.economyKZ.org
