Министрліктер мен экономиканы басқарудағы мәселе

Қазақстанда кейбір министрліктер өз саласынан тыс функцияларды орындай бастады. Денсаулық сақтау министрлігі экономикалық есептермен айналысады, Білім министрлігі қаржыландыруды өзі реттейді. Мұндай аралас жүйе басқарудың айқындығын азайтып, жүйелі қателіктерге әкеледі. Негізгі шешім — салалық және экономикалық міндеттерді нақты бөлу.

Салалық министрліктердің басты міндеті — өз саласында саясат пен стандарттарды қалыптастыру. Бірақ қазір олардың көбі тариф есептеумен, бюджет бөлумен, сатып алумен айналысады. Мұндай қоспа басқаруда шатасуға, ресурстарды тиімсіз пайдалануға және жемқорлық тәуекелдеріне әкеледі.

Министрліктер өз саласының мазмұндық бөлігіне — медицинаға, білімге, ғылымға назар аударуы тиіс. Ал қаржылық және экономикалық талдауды Қаржы министрлігі мен Ұлттық экономика министрлігі жүргізуі керек.

Қазіргі денсаулық сақтау жүйесінде бір органға тым көп міндет жүктелген. Денсаулық сақтау министрлігі бір мезетте емдеу стандарттарын әзірлейді, дәрі-дәрмек сатып алады, бюджет жоспарлайды және бағаны бақылайды. Нәтижесінде медициналық шешімдер мен экономикалық шешімдер араласып кетеді.

Тиімді тәсіл — медициналық және экономикалық функцияларды бөлу.

•  Денсаулық сақтау министрлігі медициналық саясатты қалыптастырумен айналысуы тиіс: емдеу сапасын бақылау, стандарттар мен протоколдарды жаңарту, мамандар даярлау және инфрақұрылымды дамыту.

•  Экономикалық блок (Қаржы министрлігі, Ұлттық экономика министрлігі немесе тәуелсіз агенттік) тариф есептеу, шығындарды талдау және тиімділікті бағалаумен айналысуы қажет.

Мұндай бөлу шешімдердің айқындығын арттырып, қаржының тиімді жұмсалуына және лоббистік ықпалдың азаюына мүмкіндік береді.

Мысалы, дәрі-дәрмекке қатысты бағдарлама әзірлегенде, Денсаулық сақтау министрлігі қажетті препараттар мен олардың тиімділігін анықтай алады. Ал экономикалық блок сол деректер негізінде баға мен қаржыландыру көзін есептейді. Осылайша шешімдер ғылыми және қаржылық тұрғыдан теңгерімді болады.

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, мұндай модель ұзақ мерзімде тұрақты нәтиже береді. Салалық және экономикалық шешімдер бөлек қабылданған кезде қызмет сапасы артып, жемқорлық тәуекелі азаяды.

Білім саласында да осыған ұқсас жағдай бар. Білім және ғылым министрлігі оқу бағдарламаларын бекітеді, университеттерді аккредитациялайды және мемлекеттік гранттарды бөледі. Яғни бір орган ережелерді белгілейді де, сол ережелер бойынша қаржы бөледі.

Мұндай жүйе нарықтық тепе-теңдікті бұзады. Көп жағдайда мемлекеттік грантпен оқу құны сол университеттегі ақылы оқудан жоғары болады. Бұл қаржы тиімділігінің бағаланбай отырғанын көрсетеді.

Қаржы министрлігі немесе тәуелсіз сарапшылар құрамындағы комиссия шығындарды талдап, нақты экономикалық есеп жүргізсе, білім беру жүйесі анағұрлым әділ әрі тиімді болар еді.

Сол сияқты жеке мектептер мен университеттер де қос бақылауға түсіп отыр. Білім министрлігі әрі реттеуші, әрі қаржы бөлуші рөлінде болғандықтан, жеке сектордың дамуы тежеледі.

Неліктен функцияларды бөлу маңызды

1. Айқындық. Шешім бірнеше ведомство арқылы өтсе, қателік пен асыра пайдалану ықтималдығы азаяды.

2. Мамандану. Дәрігерлер мен педагогтар өз істеріне, ал экономистер қаржыға шоғырланады.

3. Бақылау. Әр мекеме өз міндетіне жауап береді — жүйе басқаруға жеңіл болады.

4. Бюджеттің тиімділігі. Тәуелсіз экономикалық бағалау қаражатты ең пайдалы бағыттарға бағыттауға мүмкіндік береді.

5. Жеке секторға ашықтық. Қаржыландыру мен реттеу бөлек болса, жеке бастама үшін кедергілер азаяды.

Қазақстанға ұсыныстар

1. Министрліктер функцияларын қайта қарау. Негізгі және қосалқы міндеттерді нақты бөлу.

2. Тәуелсіз агенттіктер құру. Мысалы, медицина мен білім саласындағы экономикалық тиімділікті бағалайтын құрылымдар.

3. Ведомствоаралық келісім жүйесін енгізу. Қаржылық салдары бар шешімдер міндетті түрде сыртқы бағалаудан өтуі тиіс.

4. Қоғамдық есептілік орнату. Министрліктер шығын емес, нәтиже бойынша есеп беруі қажет.

5. Жеке секторды қолдау. Жеке мектептер мен клиникалар үшін тең мүмкіндік жасау.

Әр министрлік өз бағытымен айналысуы керек. Салалық органдар — мазмұн мен сапаға, экономикалық органдар — қаржы мен тиімділікке жауапты болуы тиіс.

Функцияларды бөлу мемлекеттік басқаруды күрделендірмейді, керісінше, тұрақты әрі ашық етеді. Бұл тәсіл ұзақ мерзімде сенімділік пен нәтижелілікті арттырады, ал қоғам нақты нәтижені көреді.